Một lần, thấy con gái tự nhặt hết đồ chơi xếp hình trên sàn phòng khách rồi cất vào hộp. Đang bận thu quần áo, người mẹ thuận miệng khen: “Ồ, con giỏi quá!”.

Cô bé lập tức ngẩng lên: “Thế hôm nay con được xem thêm một tập hoạt hình không mẹ?”.

Thấy mẹ chưa trả lời, con nói thêm: “Con đã tự dọn đồ chơi rồi mà”.

Câu hỏi khiến người mẹ khựng lại. Lời khen “Con giỏi quá” vốn được nói gần như thành thói quen, dường như đang dần trở thành một tấm phiếu đổi quà trong mắt con.

Trước đó, chị cũng từng nhận thấy: Vẽ xong một nét, con gái lại hỏi: “Mẹ ơi, thế này có giỏi không?”. Xếp thêm được một tầng đồ chơi, con cũng quay sang chờ nhận xét: “Con làm thế này có siêu không?”.

Người mẹ muốn con tự tin hơn. Nhưng nếu làm gì con cũng phải tìm đến mẹ để nhận một lời khen, đó lại chưa phải điều chị mong muốn.

Bởi vậy, khi nói đến chuyện có nên thường xuyên khen trẻ hay không, điều cần quan tâm không chỉ là số lần, mà còn là cách khen.

1. Lời khen trở thành câu cửa miệng, dùng cho mọi việc

“Con giỏi quá.”

“Con thông minh thật.”

“Con là giỏi nhất.”

Cha mẹ vẫn có thể nói những câu ấy. Tuy nhiên, nếu việc gì cũng chỉ nhận được một lời khen giống nhau, trẻ sẽ khó biết mình đã làm tốt ở đâu.

Con cất đồ chơi, mẹ nói “giỏi quá”. Con tự đi giày, mẹ vẫn nói “giỏi quá”. Con vẽ một bức tranh, lời nhận xét tiếp tục là “giỏi quá”.

Nghe thì toàn lời khen, nhưng lại thiếu thông tin cụ thể về điều trẻ vừa làm.

Sau này, người mẹ thử thay đổi bằng cách nói ra những gì mình thực sự quan sát được:

“Vừa rồi con đã để riêng những miếng xếp hình màu đỏ và màu xanh vào hộp.”

“Gót giày bị mắc, con đã tự kéo lại một lần nữa.”

“Tháp vừa đổ, con đã đổi phần đế rồi xếp lại.”

Những câu nói ấy không cầu kỳ, nhưng thường khiến cô bé muốn kể thêm:

“Vì ngày mai con còn cần dùng những miếng màu đỏ.”

“Lúc nãy con suýt không muốn xếp nữa rồi.”

Từ một lời nhận xét cụ thể, hai mẹ con có thêm một cuộc trò chuyện. Người mẹ hiểu hơn suy nghĩ của con, còn con biết việc mình vừa làm đã được mẹ chú ý.

Lời khen không nhất thiết phải tâng trẻ lên thật cao. Đôi khi, điều con cần trước tiên là cảm giác: “Mẹ đã nhìn thấy việc mình làm và sự cố gắng của mình”.

2. Lời khen trở thành một cuộc trao đổi: Làm tốt để nhận thưởng

“Hôm nay con ngoan quá, mẹ thưởng cho con ăn kem.”

“Con dọn phòng gọn gàng, mẹ sẽ khen con là em bé giỏi nhất.”

Thỉnh thoảng có phần thưởng là chuyện bình thường. Nhưng nếu sau lời khen lúc nào cũng có quà, trẻ dễ liên kết mọi việc thành một chuỗi: Làm tốt, được khen, rồi được thưởng.

Với con gái, điều này thể hiện rõ nhất qua chuyện xem hoạt hình. Có những hôm, vừa nghe mẹ khen “Hôm nay con giỏi quá”, cô bé đã hỏi ngay: “Thế con được xem thêm một tập không?”.

Bởi vậy, người mẹ bắt đầu tách hai chuyện này ra.

Khi con tự cất đồ chơi, chị cảm ơn và nói rõ điều mình đã quan sát được. Còn thời gian xem hoạt hình vẫn giữ như hai mẹ con đã thống nhất, không tăng thêm chỉ vì con vừa được khen.

Chị không muốn mỗi lần làm một việc, con lại nghĩ trước tiên: “Lần này mình sẽ đổi được thứ gì?”.

Bớt nhận xét chung chung, nói rõ điều cha mẹ thực sự nhìn thấy

Khi con gái vẽ tranh, người mẹ không còn vội nói ngay: “Đẹp quá!”. Chị nhìn kỹ rồi nhận xét:

“Hôm nay con vẽ hai tai của bạn thỏ, một bên dài, một bên ngắn này.”

Cô bé lập tức giải thích: “Vì cái tai này đang bị gió thổi sang bên kia đấy!”.

Khi con tự mặc xong quần áo, thay vì chỉ nói “Con giỏi quá”, mẹ có thể bảo:

“Vừa rồi con cài lệch một chiếc cúc. Con phát hiện ra rồi tự cài lại.”

Tất nhiên, cha mẹ vẫn có thể bày tỏ niềm vui một cách tự nhiên: “Mẹ thích lắm”, “Mẹ vui cho con”.

Khen con không phải bài thi, cũng không cần biến từng câu nói thành một công thức. Điều đáng chú ý là người lớn có thực sự quan tâm đến việc con vừa làm, hay chỉ đáp lại bằng một câu quen miệng.

Khi trẻ hoàn thành một việc rồi ngẩng lên nhìn, cha mẹ có thể dành chút thời gian quan sát và phản hồi chân thành.

Không thể chỉ dựa vào vài lời khen để kết luận trẻ sẽ trở nên xuất sắc hay có động lực tự thân. Nhưng một điều đáng hướng tới là con dần nhận ra mình làm tốt ở đâu, thay vì việc gì cũng phải chờ bố mẹ xác nhận.

Đến một ngày, ngay cả khi không có lời nhận xét của người lớn, con vẫn biết mình có thích, có hài lòng và có muốn tiếp tục việc ấy hay không.