Tiến sĩ Maggie Aderin-Pocock là nhà khoa học vũ trụ và nhà truyền thông khoa học của Anh. Ảnh: Ảnh: Richard Saker

Sinh ngày 9/3/1968 tại Islington, London, Margaret Ebunoluwa Aderin là con của một gia đình người Nigeria nhập cư vào Anh. Tuổi thơ của bà trải qua nhiều biến động khi cha mẹ ly hôn, khiến Maggie liên tục thay đổi nơi sinh sống và theo học tới 13 ngôi trường khác nhau trước khi bước sang tuổi 18.

Suốt nhiều năm, việc đọc và viết luôn là thử thách lớn đối với Maggie. Tuy nhiên, mãi đến khi đã ngoài 40 tuổi, bà mới được chẩn đoán mắc chứng khó đọc (dyslexia), qua đó lý giải những khó khăn mà bà từng gặp phải trong suốt thời gian đi học.

Dẫu vậy, niềm say mê bầu trời và vũ trụ chưa bao giờ tắt. Những chuyến tham quan Bảo tàng Khoa học London cùng cha, các chương trình truyền hình về Mặt Trăng và những tác phẩm khoa học viễn tưởng đã gieo vào cô bé Maggie khát vọng trở thành nhà khoa học không gian.

Ước mơ ấy từng bị thử thách khi một giáo viên khuyên bà nên lựa chọn nghề điều dưỡng thay vì theo đuổi lĩnh vực khoa học vũ trụ. Nhưng Maggie không từ bỏ. Sau này, bà nhiều lần chia sẻ rằng khoa học đã giúp mình vượt qua những rào cản về hoàn cảnh gia đình, giới tính và màu da để theo đuổi điều bản thân thực sự yêu thích.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Maggie trúng tuyển vào Imperial College London một trong những trường đại học hàng đầu thế giới về khoa học và kỹ thuật. Năm 1990, bà nhận bằng cử nhân Vật lý. Tiếp đó, bà theo học nghiên cứu sinh ngành Kỹ thuật Cơ khí và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ vào năm 1994.

Đề tài nghiên cứu của bà tập trung vào các kỹ thuật giao thoa quang học nhằm đo và phân tích những lớp màng bôi trơn cực mỏng trong các hệ cơ khí chính xác. Công trình này đặt nền móng cho những nghiên cứu sau này về thiết bị quang học chính xác phục vụ lĩnh vực hàng không vũ trụ.

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, Maggie gia nhập Defence Evaluation and Research Agency (DERA) thuộc Bộ Quốc phòng Anh. Tại đây, bà tham gia phát triển nhiều hệ thống quang điện tử tiên tiến, gồm thiết bị cầm tay phát hiện mìn, hệ thống cảnh báo tên lửa dành cho máy bay quân sự và các thiết bị quang học có độ chính xác cao phục vụ quốc phòng.

Các dự án này đòi hỏi năng lực xử lý tín hiệu quang học, thiết kế cơ điện và chế tạo thiết bị với độ chính xác rất cao, góp phần khẳng định chuyên môn của Maggie trong lĩnh vực kỹ thuật quang học.

Năm 1999, bà trở lại Imperial College London để tham gia nhóm nghiên cứu chế tạo máy quang phổ phân giải cao cho Đài thiên văn Gemini tại Chile. Thiết bị này cho phép các nhà thiên văn phân tích thành phần hóa học, nhiệt độ và chuyển động của những thiên thể ở khoảng cách rất xa, góp phần nâng cao năng lực quan sát và nghiên cứu vũ trụ.

Trong những năm tiếp theo, Maggie tiếp tục tham gia thiết kế các hệ thống quang học và thiết bị đo cho nhiều dự án vệ tinh, kính thiên văn và các chương trình quan sát Trái Đất, đóng góp vào sự phát triển của khoa học không gian và công nghệ quan sát hiện đại.

Không dừng lại ở nghiên cứu, Maggie còn thành lập Science Innovation Ltd nhằm phát triển các chương trình giáo dục khoa học, thiết bị trình diễn và hoạt động truyền thông STEM. Thông qua doanh nghiệp này, bà cùng các cộng sự đã tổ chức hàng nghìn buổi diễn thuyết, trình diễn khoa học và các chương trình giáo dục dành cho học sinh tại Anh cũng như nhiều quốc gia khác.

Theo các số liệu được công bố, những hoạt động này đã tiếp cận hàng trăm nghìn học sinh, đặc biệt tại các khu vực còn gặp nhiều khó khăn về điều kiện kinh tế - xã hội, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận khoa học cho nhiều trẻ em.

Nếu trong giới chuyên môn, Maggie được biết đến như một kỹ sư và nhà khoa học không gian thì với công chúng, bà là gương mặt quen thuộc của chương trình The Sky at Night trên BBC. Từ năm 2014, bà đồng dẫn chương trình cùng nhà thiên văn học Chris Lintott.

Đây là một trong những chương trình truyền hình khoa học lâu đời nhất thế giới, thường xuyên cập nhật các phát hiện mới về thiên văn học, những sứ mệnh không gian và các hiện tượng trên bầu trời. Với cách diễn giải gần gũi, dễ hiểu nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác khoa học, Maggie đã góp phần đưa kiến thức thiên văn đến với hàng triệu khán giả.

Song song với công việc nghiên cứu và truyền thông, bà dành nhiều tâm huyết cho việc thúc đẩy giáo dục STEM. Maggie thường xuyên diễn thuyết tại các trường học, trường đại học và các diễn đàn khoa học, khuyến khích trẻ em, đặc biệt là các bé gái và những học sinh đến từ các cộng đồng ít có điều kiện tiếp cận khoa học, mạnh dạn theo đuổi các ngành kỹ thuật và công nghệ.

Bà từng khẳng định mình không có một tuổi thơ lý tưởng, nhưng chính khoa học đã mở ra cơ hội thay đổi cuộc đời. Thông điệp ấy trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ học sinh và sinh viên.

Ngoài vai trò nhà khoa học và người dẫn chương trình truyền hình, Maggie Aderin-Pocock còn đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong hệ sinh thái khoa học của Anh. Bà là Chủ tịch British Science Association nhiệm kỳ 2021–2022, Hiệu trưởng danh dự (Chancellor) của University of Leicester từ năm 2023, nghiên cứu viên danh dự tại Khoa Vật lý và Thiên văn thuộc University College London, đồng thời tham gia nhiều hội đồng và tổ chức thúc đẩy bình đẳng trong khoa học.

Những đóng góp của bà được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng và danh hiệu uy tín. Năm 2009, bà được trao tặng danh hiệu MBE vì những cống hiến cho khoa học và giáo dục khoa học. Đến năm 2023, bà được phong tước DBE, chính thức trở thành "Dame" của Vương quốc Anh nhờ những đóng góp nổi bật cho khoa học và truyền thông khoa học.

Bên cạnh đó, Maggie còn nhận William Thomson, Lord Kelvin Medal and Prize của Viện Vật lý Anh vào năm 2020; trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên được trao Physics News Award Gold Medal; nhận Giải thưởng Arthur C. Clarke Outreach Award cùng nhiều bằng tiến sĩ danh dự và các giải thưởng về truyền thông khoa học, thúc đẩy bình đẳng trong lĩnh vực STEM.

Dame Maggie Aderin-Pocock không phải là người phát hiện một hành tinh mới hay đứng đầu một sứ mệnh không gian nổi tiếng. Di sản lớn nhất của bà nằm ở khả năng kết nối khoa học với xã hội. Trong hơn ba thập kỷ, bà vừa tham gia phát triển các thiết bị quang học phục vụ nghiên cứu thiên văn hiện đại, vừa bền bỉ phổ biến tri thức khoa học thông qua truyền hình, sách, các buổi diễn thuyết và các chương trình giáo dục STEM.

Hành trình từ cô bé từng bị đánh giá thấp vì chứng khó đọc đến một Dame của Vương quốc Anh là minh chứng cho thấy khoa học không chỉ tạo ra những khám phá mới mà còn có thể mở rộng cơ hội cho mọi người, bất kể xuất phát điểm hay những rào cản họ từng phải đối mặt.