Tra cứu một tuyến xe buýt trên điện thoại thường đòi hỏi người dùng mở ứng dụng, nhập địa điểm, đọc bản đồ và lựa chọn giữa nhiều phương án di chuyển. Những thao tác này không quá phức tạp với người đã quen dùng điện thoại thông minh, nhưng có thể trở thành rào cản khi mắt kém, chữ trên màn hình nhỏ hoặc người sử dụng không quen chuyển qua nhiều bước tìm kiếm.

Đỗ Hà My, học sinh lớp 9IG4 Trường THCS&THPT Nguyễn Siêu ở Hà Nội, nhìn thấy khoảng cách ấy từ những chuyến đi xe buýt của ông bà mình. Thay vì tiếp tục đặt mọi thao tác vào một ứng dụng, Hà My thử chuyển phần tìm kiếm thông tin sang một chiếc hộp vật lý có thể nhận câu hỏi bằng giọng nói. Nguyên mẫu mang tên Bus Buddy đã được chế tạo, sử dụng thử trong gia đình và giành giải Nhì tại Cuộc thi Sáng tạo dành cho Thanh, Thiếu niên và Nhi đồng thành phố Hà Nội lần thứ 22 năm 2026.

Đỗ Hà My bên nguyên mẫu Bus Buddy tại một điểm chờ xe buýt ở Hà Nội. Sản phẩm được phát triển theo hướng giúp người dùng hỏi thông tin xe buýt bằng giọng nói. Ảnh: Trường Nguyễn Siêu.

Bỏ bớt thao tác thay vì làm thêm một ứng dụng

Bus Buddy có vỏ dạng hộp được in 3D, bên trong sử dụng vi điều khiển ESP32 và micro thu âm. Trên mẫu thiết bị hiện tại còn có màn hình nhỏ và nút để bắt đầu tương tác. Khi người dùng nói, phần xử lý được Hà My xây dựng theo hướng kết hợp Internet vạn vật với AI trên nền tảng đám mây để nhận diện nội dung yêu cầu và tạo phản hồi.

Cách làm này không phát minh một công nghệ nhận dạng giọng nói mới. Phần sáng tạo nằm nhiều hơn ở việc Hà My ghép các thành phần công nghệ đã có vào một tình huống sử dụng rất cụ thể, đồng thời giảm những thao tác vốn đòi hỏi người cao tuổi phải nhìn, gõ và tìm kiếm trên màn hình. Chính chiếc nút trên nguyên mẫu cũng cho thấy Bus Buddy hiện chưa phải thiết bị hoàn toàn “không chạm”. Người sử dụng vẫn cần một thao tác vật lý để bắt đầu nói, nhưng không phải tự nhập địa chỉ hay lần qua nhiều lớp giao diện điện thoại.

Theo thông số của dự án, thời gian phản hồi được đặt ở mức dưới ba giây. Đây mới là thông số do nhóm phát triển công bố chứ chưa phải kết quả đo độc lập. Khó khăn mà Hà My gặp phải cũng nằm ở chính phần giọng nói, bởi người lớn tuổi có thể nói chậm, ngắt quãng hoặc có đặc điểm phát âm khác nhau. Trong một ứng dụng tìm đường, nhận sai một địa danh hay số tuyến không chỉ làm giảm trải nghiệm mà có thể đưa người dùng đến sai hướng.

Cận cảnh nguyên mẫu Bus Buddy. Mẫu hiện tại có màn hình nhỏ và nút để người dùng bắt đầu tương tác bằng giọng nói. Ảnh: Trường Nguyễn Siêu.

Người được công bố đã trực tiếp trải nghiệm Bus Buddy là bà ngoại của Hà My, hiện sống cùng em. Việc đưa thiết bị cho một người thuộc chính nhóm người dùng mục tiêu sử dụng là bước đi cần thiết, bởi nó buộc sản phẩm rời khỏi màn hình lập trình và đối diện với thao tác thật. Tuy vậy, một lần trải nghiệm trong gia đình chưa thể trả lời những câu hỏi rộng hơn về khả năng sử dụng của người cao tuổi có độ tuổi, giọng nói, thị lực và mức độ quen công nghệ khác nhau.

Ở giai đoạn này, vì thế, Bus Buddy nên được nhìn đúng như một nguyên mẫu đã hoạt động chứ chưa phải một hệ thống đã được triển khai. Ranh giới này quan trọng bởi giá trị của sáng kiến không giảm đi khi gọi đúng giai đoạn phát triển. Ngược lại, nó cho thấy Hà My đã tiến xa hơn một ý tưởng trên giấy nhưng vẫn còn những phép thử cần thực hiện trước khi sản phẩm có thể bước ra môi trường giao thông công cộng.

Từ nguyên mẫu đến điểm chờ còn một quãng dài

Trong quá trình làm dự án, Hà My đã đưa Bus Buddy tới một điểm chờ xe buýt ở khu vực Công viên Thanh Xuân để ghi hình. Những hình ảnh này giúp người xem hình dung thiết bị có thể được sử dụng ở đâu, nhưng chưa có căn cứ cho thấy Bus Buddy đã được lắp đặt hoặc thí điểm trong mạng lưới xe buýt Hà Nội.

Khoảng cách giữa hai giai đoạn không chỉ nằm ở việc làm một chiếc hộp chắc chắn hơn. Để trả lời chính xác câu hỏi của hành khách, thiết bị phải dựa vào nguồn dữ liệu tuyến xe đủ tin cậy, biết khi điểm dừng hoặc lộ trình thay đổi và xử lý được những thông tin có yếu tố thời gian. Tài liệu công khai hiện chưa cho biết Bus Buddy đang lấy dữ liệu vận tải từ đâu hoặc có kết nối dữ liệu thời gian thực hay không.

Môi trường điểm chờ cũng khó hơn nhiều so với một lần trình diễn. Tiếng xe cộ có thể ảnh hưởng tới nhận diện giọng nói; kết nối mạng quyết định tốc độ khi phần xử lý đặt trên đám mây; thiết bị ngoài trời còn phải tính đến nguồn điện, thời tiết và việc sử dụng liên tục của nhiều người. Đây là những bài toán tiếp theo nếu Hà My muốn đưa Bus Buddy từ nguyên mẫu học sinh tới một thiết bị có thể hoạt động ổn định ngoài đường.

Đỗ Hà My giới thiệu Bus Buddy bên một xe buýt trong quá trình thực hiện dự án. Ảnh: Trường Nguyễn Siêu.

Một trợ lý bằng giọng nói cũng chỉ giải quyết một phần của yêu cầu xây dựng giao thông công cộng dễ tiếp cận với người cao tuổi. Hành khách còn phụ thuộc vào khoảng cách tới điểm dừng, bảng thông tin, thời gian chờ, khả năng lên xuống xe và việc chuyển tuyến. Bus Buddy có thể giảm một lớp khó khăn trong việc tìm thông tin, nhưng không thể thay thế những điều kiện tiếp cận của cả hệ thống.

Điểm đáng giữ lại từ lựa chọn của Hà My chính là cách xác định vấn đề. Thay vì hỏi có thể thêm bao nhiêu tính năng vào một ứng dụng, em thử xem thao tác nào có thể bỏ đi để người ít quen công nghệ vẫn sử dụng được. Với một sản phẩm hướng đến người cao tuổi, cách tiếp cận ấy đôi khi quan trọng không kém việc đưa thêm công nghệ vào bên trong thiết bị.

Bus Buddy hiện đã có hình hài của một sản phẩm có thể cầm, bấm và đặt câu hỏi, nhưng bước tiếp theo sẽ khó hơn nhiều. Thử nghiệm với nhiều người cao tuổi, đo tỷ lệ nhận dạng đúng trong môi trường có tiếng ồn, xác định nguồn dữ liệu xe buýt và kiểm tra khả năng hoạt động ổn định sẽ cho biết ý tưởng này có thể đi xa đến đâu. Việc được gửi chấm ở cấp quốc gia tạo thêm một vòng đánh giá cho sản phẩm, còn câu trả lời về khả năng ứng dụng thực tế vẫn phải đến từ những phép thử tiếp theo.