Đưa sàng lọc ung thư vú, cổ tử cung vào diện bảo hiểm y tế: Bước ngoặt trong chăm sóc sức khỏe phụ nữ

Ung thư vú và ung thư cổ tử cung đang là hai trong số những nguyên nhân hàng đầu đe dọa sức khỏe và tính mạng phụ nữ Việt Nam. Theo số liệu của Bộ Y tế, riêng năm 2022, cả nước ghi nhận hơn 24.500 ca mắc mới ung thư vú và khoảng 10.000 ca tử vong. Đáng lưu ý, trên 60% bệnh nhân được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn (III–IV), làm giảm đáng kể cơ hội điều trị hiệu quả và kéo theo chi phí chăm sóc tăng cao. Tỷ lệ sống sau 5 năm của người bệnh hiện chỉ đạt khoảng 74%, thấp hơn nhiều so với các nước phát triển.

Với ung thư cổ tử cung căn bệnh có thể dự phòng và phát hiện sớm thực trạng cũng không kém phần đáng lo ngại. Năm 2022, Việt Nam ước tính có hơn 4.600 ca mắc mới và 2.571 ca tử vong. Giai đoạn 2020–2024 cho thấy xu hướng gia tăng rõ rệt: số ca mắc mới tăng từ 2.869 lên 3.895 ca; số ca tử vong cũng tăng tương ứng. Dù được coi là bệnh có thể kiểm soát nếu phát hiện kịp thời, ung thư cổ tử cung vẫn được ví như “sát thủ thầm lặng” đối với phụ nữ.

Gánh nặng không chỉ dừng ở y tế. Chi phí điều trị ung thư cổ tử cung có thể dao động từ 368 đến 11.400 USD (tương đương hơn 290 triệu đồng), tùy giai đoạn và phác đồ. Với nhiều gia đình, đó là khoản chi vượt quá khả năng chi trả, đẩy họ vào vòng xoáy tài chính kéo dài.

Theo đánh giá của Bộ Y tế, một trong những nguyên nhân chính khiến tỷ lệ mắc và tử vong còn cao là khoảng trống trong công tác dự phòng và sàng lọc. Hiện chỉ khoảng 28% phụ nữ trong độ tuổi 30–49 từng được sàng lọc ung thư cổ tử cung ít nhất một lần, thấp xa so với mục tiêu 60% vào năm 2025. Tỷ lệ tiêm vaccine HPV năm 2021 ở nhóm phụ nữ 15–29 tuổi mới đạt 12%.

Bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế cũng là vấn đề nổi cộm. Nếu 30,8% phụ nữ người Kinh từng được sàng lọc ung thư cổ tử cung, thì con số này ở phụ nữ người Mông chỉ đạt 0,9% một khoảng cách rất lớn phản ánh sự chênh lệch về điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.

Trong khi đó, dù bảo hiểm y tế (BHYT) được xác định là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội, quỹ BHYT hiện chưa chi trả cho các dịch vụ sàng lọc chủ động như chụp X-quang vú (mammography) hay xét nghiệm HPV. Hoạt động sàng lọc vì vậy chủ yếu dựa vào các dự án, nguồn viện trợ hoặc người dân tự chi trả, dẫn đến độ bao phủ thấp, thiếu tính bền vững và chưa hình thành được một chương trình quốc gia thống nhất.

Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026–2035 được xây dựng nhằm thay đổi thực trạng này. Bộ Y tế đặt mục tiêu chuyển từ mô hình phụ thuộc vào dự án sang cơ chế tài chính ổn định, trong đó BHYT đóng vai trò trung tâm. Lộ trình tài chính được xác định rõ ràng, hướng đến bảo đảm nguồn lực lâu dài cho công tác dự phòng.

Theo đó, Bộ Y tế sẽ vận động mở rộng danh mục chi trả của BHYT, đưa các dịch vụ như khám vú lâm sàng, chụp X-quang vú, xét nghiệm HPV, xét nghiệm tế bào học và các kỹ thuật hỗ trợ chẩn đoán vào gói quyền lợi. Giai đoạn 2028–2030 được xác định là mốc triển khai chính thức việc chi trả sàng lọc ung thư vú và ung thư cổ tử cung bằng quỹ BHYT.

Trước lo ngại về nguy cơ gia tăng chi phí và áp lực lên quỹ BHYT, Bộ Y tế dẫn các bằng chứng quốc tế cho thấy đầu tư cho sàng lọc và tiêm chủng mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), chính sách tăng cường sàng lọc và tiêm vaccine có thể giúp giảm tới 300.000 ca tử vong do ung thư cổ tử cung, đồng thời tạo ra lợi ích kinh tế – xã hội gấp 8–20 lần so với chi phí đầu tư.

Việc đưa các dịch vụ sàng lọc vào diện chi trả của BHYT vì thế không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật trong chính sách y tế, mà là bước chuyển về cách tiếp cận: từ điều trị sang phòng ngừa, từ phụ thuộc dự án sang bảo đảm bền vững, từ cơ hội rời rạc sang quyền tiếp cận phổ quát.

Nếu được triển khai đúng lộ trình, chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần giảm tỷ lệ mắc và tử vong do ung thư ở phụ nữ, thu hẹp khoảng cách tiếp cận dịch vụ y tế giữa các nhóm dân cư, đồng thời củng cố vai trò của BHYT như một trụ cột trong bảo vệ và chăm sóc sức khỏe toàn dân.