GS. Felice Jacka: Nhà khoa học chứng minh mối liên hệ giữa thực phẩm và trầm cảm

Trong nhiều thập niên, các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần chủ yếu tập trung vào thuốc điều trị, liệu pháp tâm lý và yếu tố di truyền. Tuy nhiên, GS. Felice Jacka, nhà khoa học người Australia, đã đặt ra một câu hỏi khác: liệu những gì con người ăn mỗi ngày có thể ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, cảm xúc và nguy cơ trầm cảm hay không?

Từ câu hỏi tưởng như đơn giản đó, bà dần trở thành một trong những gương mặt có ảnh hưởng lớn nhất thế giới trong lĩnh vực “tâm thần học dinh dưỡng” hướng nghiên cứu tìm hiểu tác động của chế độ ăn uống và hệ vi sinh đường ruột đối với hoạt động não bộ cũng như các rối loạn tâm thần.

Hiện nay, Felice Jacka là Giáo sư danh dự tại Deakin University và Giám đốc Trung tâm Food & Mood Centre trung tâm nghiên cứu đầu tiên trên thế giới chuyên về tâm thần học dinh dưỡng. Bà cũng là người sáng lập và cựu Chủ tịch Hiệp hội Quốc tế về Nghiên cứu Tâm thần học Dinh dưỡng (ISNPR), tổ chức quy tụ các nhà khoa học từ nhiều quốc gia nghiên cứu mối liên hệ giữa dinh dưỡng và sức khỏe tinh thần.

Con đường khoa học của GS. Felice Jacka không bắt đầu theo lối thông thường. Trong một cuộc phỏng vấn với Fondation FondaMental của Pháp, bà từng chia sẻ bản thân trải qua giai đoạn lo âu và trầm cảm khi còn trẻ. Ban đầu theo học mỹ thuật, bà sau đó quay lại đại học ở tuổi trưởng thành để học tâm lý học, rồi dần chuyển hướng sang nghiên cứu não bộ, dịch tễ học và thống kê y khoa.

Chính trải nghiệm cá nhân khiến bà đặc biệt quan tâm đến sự gia tăng nhanh chóng của các bệnh lý tâm thần trong xã hội hiện đại. Thay vì chỉ tập trung vào yếu tố di truyền hay tác động tâm lý – xã hội, bà đặt vấn đề liệu lối sống, đặc biệt là thực phẩm hằng ngày, có thể đóng vai trò quan trọng trong sức khỏe tinh thần hay không.

Năm 2009, GS. Felice Jacka hoàn thành chương trình tiến sĩ. Chỉ một năm sau, công trình nghiên cứu công bố trên tạp chí American Journal of Psychiatry đã gây tiếng vang khi chứng minh mối liên hệ giữa chất lượng chế độ ăn uống với nguy cơ trầm cảm và lo âu. Đây được xem là một trong những nghiên cứu nền tảng đặt cơ sở cho lĩnh vực tâm thần học dinh dưỡng hiện đại.

Từ đó, bà cùng cộng sự thực hiện hàng loạt nghiên cứu quy mô lớn về vai trò của dinh dưỡng đối với não bộ. Các công trình cho thấy những người có chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến, đường và chất béo bão hòa thường có nguy cơ rối loạn tâm thần cao hơn. Ngược lại, chế độ ăn giàu rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, cá và thực phẩm tự nhiên có liên hệ tích cực với sức khỏe tinh thần.

Một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong sự nghiệp của GS. Felice Jacka là thử nghiệm lâm sàng SMILES nghiên cứu đầu tiên trên thế giới chứng minh việc cải thiện chế độ ăn có thể hỗ trợ điều trị trầm cảm. Kết quả nghiên cứu này đã tạo ảnh hưởng lớn trong giới y khoa quốc tế, góp phần thay đổi quan điểm lâu nay rằng dinh dưỡng chỉ liên quan đến sức khỏe thể chất.

Theo GS. Felice Jacka, não bộ không hoạt động tách biệt với cơ thể. Hệ miễn dịch, phản ứng viêm, hệ vi sinh vật đường ruột và chất lượng dinh dưỡng đều có thể tác động trực tiếp đến cảm xúc và hành vi con người. Trong những năm gần đây, bà đặc biệt tập trung nghiên cứu “trục ruột – não”, tức mối liên hệ giữa hệ vi sinh đường ruột với hoạt động thần kinh và cảm xúc.

Bà cho rằng hệ vi sinh vật đường ruột ảnh hưởng đến gần như mọi khía cạnh của sức khỏe con người, từ chuyển hóa năng lượng, kiểm soát đường huyết đến hoạt động của hệ miễn dịch và quá trình sản sinh serotonin chất dẫn truyền thần kinh liên quan mật thiết đến cảm xúc. Theo bà, chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt vì đây là yếu tố trực tiếp định hình hệ vi sinh đường ruột.

Các nghiên cứu của nhóm GS. Felice Jacka từng chỉ ra rằng, chỉ sau một tuần chuyển từ chế độ ăn lành mạnh sang kiểu ăn nhanh phương Tây giàu thực phẩm siêu chế biến, người trẻ đã xuất hiện dấu hiệu suy giảm chức năng ở vùng hồi hải mã khu vực não liên quan đến trí nhớ và kiểm soát cảm xúc. Đây cũng là vùng não chịu ảnh hưởng rõ rệt ở những người mắc trầm cảm.

Không dừng ở việc quan sát mối liên hệ, nhóm nghiên cứu của bà còn phân tích sự khác biệt trong cách não bộ và hệ vi sinh xử lý vitamin, khoáng chất và protein giữa những người sử dụng thực phẩm siêu chế biến và nhóm ăn thực phẩm tự nhiên. Những kết quả này góp phần củng cố giả thuyết rằng dinh dưỡng có thể tác động sâu sắc đến sức khỏe não bộ.

Dù vậy, GS. Felice Jacka vẫn giữ cách tiếp cận thận trọng của một nhà khoa học thực nghiệm. Bà nhiều lần nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn để hiểu đầy đủ cơ chế tác động giữa thực phẩm và sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, theo bà, những bằng chứng hiện nay đã đủ mạnh để xem dinh dưỡng như một phần quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe tinh thần cộng đồng.

Không chỉ nổi bật trong nghiên cứu học thuật, GS.Felice Jacka còn có ảnh hưởng lớn trong việc chuyển hóa tri thức khoa học thành chính sách công. Các công trình của bà đã được trích dẫn trong hơn 100 tài liệu chính sách quốc tế, bao gồm tài liệu của World Health Organization và UNICEF, góp phần định hình các hướng dẫn mới về chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Australia và nhiều quốc gia khác.

Song song với nghiên cứu, bà cũng tích cực tham gia truyền thông khoa học. Cuốn sách Brain Changer xuất bản năm 2019 giúp phổ biến kiến thức về dinh dưỡng và sức khỏe tinh thần tới công chúng. Sau đó, bà tiếp tục viết sách thiếu nhi There’s a Zoo in my Poo, giải thích về hệ vi sinh đường ruột bằng ngôn ngữ gần gũi với trẻ em.

Những đóng góp của GS. Felice Jacka giúp bà nhận được nhiều giải thưởng và vinh danh quốc tế. Năm 2021, bà được trao Huân chương Order of Australia (OAM) vì những cống hiến cho lĩnh vực tâm thần học dinh dưỡng. Bà cũng nhiều năm liên tiếp nằm trong danh sách Highly Cited Researchers của Clarivate nhóm 0,1% nhà khoa học có ảnh hưởng học thuật lớn nhất thế giới thông qua số lượng trích dẫn khoa học.

Năm 2026, GS. Felice Jacka tiếp tục được vinh danh tại Giải thưởng L'Oréal-UNESCO Vì Phụ nữ trong Khoa học khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Giải thưởng ghi nhận những nghiên cứu tiên phong của bà về tác động của thực phẩm, dinh dưỡng và hệ vi sinh đường ruột đối với hoạt động não bộ cũng như các rối loạn tâm thần.

Trong bối cảnh các bệnh lý tâm thần ngày càng trở thành thách thức toàn cầu, những nghiên cứu của GS. Felice Jacka đã mở ra cách nhìn mới về sức khỏe tinh thần. Theo bà, chăm sóc não bộ không chỉ diễn ra trong bệnh viện hay phòng khám, mà còn bắt đầu từ chính hệ thống thực phẩm, môi trường sống và những bữa ăn hằng ngày của mỗi con người.