GS.TS Lê Mai Hương, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 2557 hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ. Đây được xem là khung hướng dẫn toàn diện đầu tiên tại Việt Nam nhằm siết chặt các hành vi như đạo văn, giả mạo dữ liệu, ghi tên tác giả không đúng thực tế hay lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu.

Xung quanh những quy định mới này, phóng viên đã trao đổi với GS.TS Lê Mai Hương, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, về tác động của quyết định, tính khả thi trong quá trình triển khai cũng như những vấn đề đặt ra đối với môi trường nghiên cứu khoa học hiện nay.

PV: Thưa GS.TS Lê Mai Hương, GS đánh giá thế nào về việc lần đầu tiên Việt Nam ban hành một khung hướng dẫn toàn diện về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu?

GS.TS Lê Mai Hương: Thực ra, liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp không phải là vấn đề mới đối với giới nghiên cứu quốc tế. Ở nhiều quốc gia, đây từ lâu đã là tiêu chuẩn bắt buộc, gần như là điều kiện tiên quyết đối với những người làm khoa học. Có thể nói, điều mới nằm ở chỗ Việt Nam lần đầu tiên ban hành một khung hướng dẫn toàn diện và chính thức về vấn đề này.

Ở thế hệ chúng tôi, khi công nghệ thông tin chưa phát triển như hiện nay, các khái niệm về đạo đức học thuật, tôn trọng bản quyền hay trung thực trong nghiên cứu đã được xem là những chuẩn mực cơ bản trong môi trường học đường và nghiên cứu khoa học. Ngay từ khi còn là học sinh, sinh viên, chúng tôi đã được giáo dục rằng sự trung thực và tôn trọng công sức của người khác là nguyên tắc không thể vi phạm.

Tuy nhiên, trong bối cảnh bùng nổ thông tin và toàn cầu hóa hiện nay, khi con người có thể tiếp cận nguồn tri thức khổng lồ chỉ trong vài giây, dường như khái niệm về bản quyền thông tin đôi lúc bị xem nhẹ. Nhiều người dễ nhầm lẫn giữa việc “tiếp cận mở” với quyền sử dụng tùy tiện các sản phẩm trí tuệ của người khác.

Theo tôi, việc tôn trọng bản quyền cần được xem là một chuẩn mực phổ biến trong toàn xã hội, không chỉ riêng giới nghiên cứu. Điều này cần được cụ thể hóa bằng các quy định rõ ràng, cùng cơ chế khen thưởng và xử lý vi phạm đủ nghiêm minh để tạo tính răn đe.

Quan trọng hơn, đối với mỗi nhà khoa học, việc tuân thủ liêm chính khoa học phải xuất phát từ ý thức cá nhân, từ lương tâm nghề nghiệp, lòng tự trọng và đạo đức của người làm khoa học.

PV: Quyết định 2557 quy định nhiều chế tài mạnh như thu hồi kinh phí, công khai sai phạm, thậm chí cấm chủ trì đề tài khoa học vô thời hạn. Theo GS.TS Lê Mai Hương, những biện pháp này có đủ sức răn đe để hạn chế các hành vi như đạo văn, giả mạo dữ liệu hay “đứng tên hộ” trong nghiên cứu hiện nay?

GS.TS Lê Mai Hương: Quyết định 2557 đã đưa ra cơ chế thưởng - phạt rõ ràng, với nhiều chế tài đủ mạnh nhằm tăng tính răn đe đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học như đạo văn, giả mạo dữ liệu hay “đứng tên hộ” trong nghiên cứu.

Theo tôi, việc quy định các biện pháp như thu hồi kinh phí, công khai sai phạm, thậm chí cấm chủ trì đề tài khoa học trong một thời gian hoặc vô thời hạn sẽ góp phần nâng cao ý thức tuân thủ của các cá nhân tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học.

Quan trọng hơn, quyết định này giúp các quy định về liêm chính khoa học không chỉ dừng ở tính định hướng mà đã có cơ chế thực thi cụ thể, tạo cơ sở pháp lý để xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, qua đó góp phần xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch và trách nhiệm hơn. 

PV: Một trong những điểm đáng chú ý của hướng dẫn là quy định rất cụ thể về hành vi đạo văn và “đứng tên hộ” trong các công trình khoa học. Theo GS.TS Lê Mai Hương, đâu là nguyên nhân khiến những hiện tượng này vẫn tồn tại trong môi trường học thuật hiện nay?

GS.TS Lê Mai Hương: Theo tôi, hiện tượng đạo văn hay “đứng tên hộ” trong nghiên cứu khoa học hiện nay xuất phát từ hai nguyên nhân chính.

Thứ nhất là do thiếu hiểu biết, đi kèm với sự dễ dãi trong môi trường thông tin mở. Nhiều người có tâm lý sử dụng tài liệu, dữ liệu hay ý tưởng một cách “hồn nhiên”, vô thức mà không ý thức đầy đủ về bản quyền và chuẩn mực học thuật. Việc tiếp cận thông tin quá thuận lợi, trong khi thiếu cơ chế nhắc nhở và kiểm soát, dễ khiến hành vi này trở thành thói quen.

Thứ hai là những trường hợp có chủ đích. Đây có thể xem là hành vi vi phạm có ý thức nhằm trục lợi hoặc đánh bóng thành tích cá nhân. Với các trường hợp này, cần có chế tài xử lý nghiêm minh, không khoan nhượng để bảo đảm tính minh bạch và sự công bằng trong môi trường khoa học.

Tuy nhiên, bên cạnh các biện pháp xử lý, tôi cho rằng điều quan trọng là phải tăng cường công tác định hướng, giáo dục và phổ biến rộng rãi các quy định về liêm chính khoa học cho mỗi cá nhân. Khi người làm nghiên cứu hiểu rõ các nguyên tắc và giới hạn pháp lý, họ sẽ có ý thức hơn trong việc tuân thủ và tránh vi phạm.

PV: Xin trân trọng cảm ơn GS.TS Lê Mai Hương về những chia sẻ trong cuộc trao đổi!