Trong văn hóa thờ cúng của người Việt, việc lựa chọn hoa quả dâng lên bàn thờ không chỉ đơn thuần dựa vào độ tươi ngon hay hình thức đẹp mắt, mà còn gắn liền với những quan niệm dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Có những loại quả được xem là biểu tượng của sự sung túc, đủ đầy, nhưng cũng có loại khiến một số gia đình e ngại bởi cách liên tưởng đặc biệt trong tên gọi. Thú vị hơn, cùng một loại quả nhưng quan niệm giữa các vùng miền lại có thể hoàn toàn khác nhau: nơi kiêng kỵ, nơi vẫn thường xuyên sử dụng để dâng cúng tổ tiên. Điển hình là quả đu đủ - loại quả quen thuộc trên bàn thờ của nhiều gia đình miền Bắc, nhưng lại được một số gia đình miền Trung kiêng dùng vì một quan niệm dân gian ít người biết.

Vì sao nhiều gia đình miền Trung kiêng cúng quả đu đủ?

Trong quan niệm dân gian của người Việt, tên gọi của lễ vật đôi khi cũng mang ý nghĩa quan trọng không kém hình thức bên ngoài. Người ta thường ưu tiên những loại quả có tên gọi gợi đến sự may mắn, sung túc, bình an, đồng thời tránh những cách liên tưởng bị cho là không tốt lành, nhất là khi lựa chọn lễ vật dâng lên bàn thờ gia tiên vào dịp lễ, Tết. Với một số gia đình miền Trung, việc kiêng cúng quả đu đủ cũng xuất phát từ cách liên tưởng ngôn ngữ như vậy. Theo cđó, tên gọi “đu đủ” khi được phát âm giọng miền Trung có thể khiến người nghe liên tưởng đến cụm từ “thù đủ”, từ đó gợi nhắc đến sự thù hằn, xích mích hay bất hòa trong các mối quan hệ.

Bàn thờ vốn là nơi linh thiêng, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên. Vào những ngày lễ Tết, gia đình nào cũng mong cầu những điều tốt đẹp, các thành viên yêu thương, nhường nhịn nhau, công việc thuận lợi và mọi chuyện hanh thông. Vì vậy, với những người coi trọng quan niệm này, việc tránh một loại quả có tên gọi dễ gợi đến sự bất hòa cũng là cách thể hiện mong muốn giữ gìn hòa khí, đón nhận những điều tốt đẹp. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây là quan niệm dân gian mang tính địa phương, không phải điều kiêng kỵ bắt buộc trong văn hóa thờ cúng của người miền Trung. Không phải gia đình nào ở khu vực này cũng tránh quả đu đủ, bởi phong tục còn phụ thuộc vào từng tỉnh thành, nếp nhà và quan niệm của mỗi thế hệ. Có gia đình rất coi trọng cách gọi tên lễ vật, nhưng cũng có gia đình chỉ quan tâm đến độ tươi ngon, hình thức đẹp mắt và lòng thành khi dâng cúng.

Vì sao ở miền Bắc, quả đu đủ vẫn thường xuất hiện trên mâm ngũ quả?

Trái ngược với cách lý giải khiến một số gia đình miền Trung e ngại, quả đu đủ ở nhiều gia đình miền Bắc không mang hàm ý kiêng kỵ tương tự. Do không phổ biến cách liên tưởng “thù đủ” trong quan niệm được nhắc đến ở trên, nhiều người vẫn lựa chọn loại quả này để bày biện trên bàn thờ vào dịp lễ, Tết. Đu đủ lại vốn là loại trái cây quen thuộc, có hình dáng tương đối đầy đặn, phần thịt quả dày và màu sắc bắt mắt khi chín. Những quả xanh hoặc vừa chín tới, còn nguyên cuống, không bị dập nát thường có thể được lựa chọn để bày mâm ngũ quả, tùy theo cách sắp xếp và sở thích của từng gia đình. Đối với nhiều người, một quả đu đủ đẹp mắt, tươi nguyên còn gợi cảm giác no đủ, tròn đầy, phù hợp với mong ước về cuộc sống sung túc trong năm mới.

Dẫu vậy, cũng không thể nói rằng tất cả gia đình miền Bắc đều dùng đu đủ để cúng. Một số gia đình có thể kiêng loại quả này do ảnh hưởng từ phong tục quê gốc, lời dặn của ông bà hoặc đơn giản là sở thích và lựa chọn cá nhân. Có nhà thích bày đu đủ vì quả đẹp, dễ kết hợp với các loại trái cây khác; có nhà lại ưu tiên những loại quả quen thuộc hơn. Những khác biệt ấy phần lớn phản ánh nếp sinh hoạt và quan niệm riêng, chứ không có nghĩa rằng một cách lựa chọn nào đó đúng hơn cách còn lại.

Vậy có nên dùng quả đu đủ để cúng hay không?

Thực tế, việc có nên dùng quả đu đủ để cúng hay không phụ thuộc phần lớn vào phong tục và quan niệm của từng gia đình. Nếu gia đình bạn không có tục lệ kiêng cữ, đồng thời yêu thích ý nghĩa đủ đầy, sung túc mà loại quả này gợi lên, thì hoàn toàn có thể lựa chọn đu đủ làm lễ vật. Khi chọn quả, nên ưu tiên những quả tươi, nguyên vẹn, hình thức đẹp, không bị dập úng hay có dấu hiệu hư hỏng. Quan trọng hơn cả vẫn là sự chỉn chu, sạch sẽ và lòng thành kính của người dâng cúng.

Ngược lại, nếu trong gia đình có người lớn tuổi coi trọng quan niệm kiêng đu đủ, bạn có thể trao đổi để lựa chọn loại quả phù hợp với nếp nhà. Trong những dịp như lễ, Tết, sự đồng thuận và cảm giác an tâm của các thành viên cũng là điều đáng được cân nhắc. Nếu còn phân vân, bạn có thể ưu tiên những loại quả mang ý nghĩa tốt đẹp, quen thuộc trong văn hóa thờ cúng của gia đình như bưởi, táo, xoài hoặc dưa hấu. Dù vậy, mỗi loại quả vẫn có những cách hiểu khác nhau theo vùng miền, nên tốt nhất là lựa chọn theo phong tục mà gia đình mình cảm thấy phù hợp.

*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm