Ở nhiều vùng nông thôn, không khó để bắt gặp cây cứt lợn mọc tự nhiên trong vườn, ven hàng rào, bờ ruộng hay những khoảng đất ít được chăm sóc. Cây nhỏ, phát triển khá nhanh, đến mùa lại xuất hiện những chùm hoa li ti màu tím xanh hoặc trắng. Vì mọc hoang quá phổ biến nên nhiều người vẫn xem đây đơn giản là cỏ dại, thấy trong vườn là nhổ bỏ. Ngay cái tên cây cứt lợn cũng khiến không ít người lần đầu nghe phải tò mò. Thực tế, loài cây này còn được gọi bằng những cái tên dễ nghe hơn như cỏ hôi, bù xích, tên khoa học là Ageratum conyzoides, thuộc họ Cúc. Tên gọi dân gian có phần đặc biệt được cho là liên quan đến mùi hắc, khó chịu xuất hiện khi vò lá và thân cây.

Tên không đẹp, vẻ ngoài cũng chẳng quá nổi bật, nhưng cây cứt lợn lại có một điểm đáng chú ý: đây là cây dược liệu đã được sử dụng từ lâu, chứ không hoàn toàn là loại cỏ vô dụng trong vườn.

1. Cây cứt lợn được sử dụng làm dược liệu

Trong y học cổ truyền, phần trên mặt đất của cây cứt lợn có thể được thu hái để sử dụng làm dược liệu. Cây thường được nhắc đến với các công dụng theo kinh nghiệm truyền thống như thanh nhiệt, giải độc, giảm sưng và cầm máu; được dùng trong một số trường hợp liên quan đến mụn nhọt, vết thương ngoài da hay một số vấn đề sức khỏe khác. Như vậy, một bụi cây cứt lợn mọc trong góc vườn chưa chắc đã là thứ hoàn toàn vô giá trị. Đây cũng là lý do loại cây mọc hoang rất phổ biến này từ lâu đã xuất hiện trong danh sách những cây thuốc quen thuộc ở nhiều vùng. Tuy nhiên, công dụng trong y học cổ truyền cần được hiểu đúng. Không nên nhìn thấy cây mọc ngoài vườn rồi tự ý hái về sắc uống hoặc sử dụng để thay thế thuốc điều trị.

2. Nổi tiếng nhất với việc được sử dụng trong các bài thuốc liên quan đến mũi xoang

Nếu từng nghe ông bà nhắc đến cây cứt lợn, nhiều người có lẽ đã biết loại cây này thường gắn với các bài thuốc dân gian dành cho người bị viêm mũi, viêm xoang. Cây chứa tinh dầu và một số hoạt chất đã được nghiên cứu về khả năng chống viêm, chống phù nề và chống dị ứng. Cũng bởi vậy, cây cứt lợn từng được sử dụng trong một số chế phẩm dành cho các vấn đề về mũi xoang. Dù vậy, đây cũng là lợi ích rất dễ bị hiểu sai. Không nên tự hái cây mọc trong vườn, giã lấy nước rồi tùy tiện nhỏ trực tiếp vào mũi. Dịch ép từ cây tươi có thể bị nhiễm bẩn trong quá trình chuẩn bị, trong khi niêm mạc mũi đang viêm lại khá nhạy cảm. Nếu có vấn đề về mũi xoang, cách an toàn hơn vẫn là thăm khám và sử dụng phương pháp phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.

3. Còn được sử dụng ngoài da theo kinh nghiệm truyền thống

Không chỉ gắn với mũi xoang, cây cứt lợn còn có lịch sử được sử dụng ngoài da ở nhiều nơi. Các tài liệu về cây thuốc ghi nhận loài cây này từng được dùng theo kinh nghiệm truyền thống trong việc chăm sóc vết thương, cầm máu, giảm sưng hoặc với một số vấn đề ngoài da. Điều này phần nào cho thấy giá trị dược liệu của một loại cây mà nhiều gia đình vẫn quen tay nhổ bỏ mỗi khi dọn vườn. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa một vết thương ngoài da cứ đắp cây cứt lợn lên là sẽ khỏi. Với vết thương sâu, nhiễm trùng hoặc có biểu hiện bất thường, việc tự đắp cây mọc ngoài vườn thậm chí có thể khiến tình trạng phức tạp hơn.

Vậy thấy cây cứt lợn mọc trong vườn, nên giữ lại hay nhổ bỏ?

Đây mới là câu hỏi thực tế với nhiều gia đình. Không nhất thiết cứ thấy một cây cứt lợn là phải nhổ ngay, đặc biệt nếu nó mọc ở một góc đất trống và gia đình muốn giữ lại một vài cây để quan sát hoặc làm cây dược liệu. Hoa nhỏ màu tím xanh của cây cũng không quá khó nhìn, vì vậy một vài bụi mọc ở vị trí phù hợp thường không gây vấn đề lớn. Thế nhưng cũng không nên vì biết cây có giá trị dược liệu mà để mặc nó mọc khắp vườn. Cây cứt lợn là cây thân thảo mọc hằng năm, có khả năng sinh trưởng và phát tán ở những khu vực đất trống. Nếu để quá nhiều cây ra hoa, tạo hạt rồi phát tán tự nhiên, chúng có thể chiếm chỗ của rau, hoa hoặc những cây mà gia đình chủ động trồng.

Vì vậy, cách xử lý hợp lý phụ thuộc vào chính vị trí cây xuất hiện.

Nếu cây cứt lợn mọc giữa luống rau, quanh gốc cây cảnh hoặc khu vực cần giữ thông thoáng, mọi người có thể nhổ bỏ như những loại cỏ cạnh tranh không gian và dinh dưỡng khác. Nên xử lý trước khi cây tạo quá nhiều hạt nếu không muốn mùa sau chúng tiếp tục xuất hiện dày đặc. Ngược lại, nếu gia đình thích các loại cây thuốc Nam và có một góc vườn riêng, hoàn toàn có thể giữ lại một vài cây, thay vì để chúng mọc tự do khắp nơi. Cách này vừa dễ kiểm soát, vừa không ảnh hưởng nhiều đến những cây trồng chính. Có một điều cũng cần nhớ: cây cứt lợn mọc được ở đâu không có nghĩa cây ở đó thích hợp để làm dược liệu. Những cây mọc sát cống nước thải, khu vực vật nuôi phóng uế, ven đường nhiều bụi hoặc nơi vừa sử dụng thuốc diệt cỏ, thuốc bảo vệ thực vật không nên được tùy tiện hái về sử dụng.

Đừng vội coi mọi cây cứt lợn là cây thuốc để tự dùng

Cây cứt lợn là một ví dụ khá thú vị về những loài cây mọc tự nhiên quanh nhà: nhìn giống cỏ dại, cái tên cũng chẳng mấy đẹp đẽ nhưng phía sau lại có lịch sử sử dụng làm dược liệu khá lâu đời. Tuy nhiên, biết cây có công dụng và biết sử dụng cây là hai chuyện khác nhau. Hơn nữa, một số loài cây khác cũng có thể được gọi bằng những tên dân gian tương tự, nên việc nhận diện đúng cây càng quan trọng.

Vì thế, nếu cây cứt lợn xuất hiện trong vườn, gia đình không cần quá sốt sắng nhổ sạch chỉ vì nghĩ đó là cỏ vô ích, nhưng cũng chẳng cần giữ lại cả một khoảng lớn chỉ vì nghe nói đây là cây thuốc. Giữ vài cây ở vị trí phù hợp nếu có nhu cầu, kiểm soát những cây mọc lấn vào luống trồng và không tự ý dùng để chữa bệnh vẫn là cách thực tế hơn cả.

*Thông tin trong bài mang tính chất tham khảo