Quen là thế nhưng không phải ai cũng biết chăm sóc, tận dụng tía tô như thế nào từ ẩm thực đến làm đẹp và chăm sóc sức khỏe. Theo lương y đa khoa Bùi Đắc Sáng (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ), trong Đông y, tía tô còn có tên gọi khác là tô diệp, tử tô, tô ngạnh. Tía tô có vị cay, tính ấm, là vị thuốc tốt, có thể dùng được từ lá tới thân/cành và cả quả. Cách sử dụng tía tô cũng vô cùng đa dạng, từ chế biến món ăn, ăn sống đến nấu nước uống, phơi khô làm thuốc, pha trà, dùng để xông hay tắm, lấy tinh dầu...

Sức mạnh của tía tô nằm ở sự hội tụ của hàng loạt hợp chất hữu cơ có hoạt tính sinh học cao phân bố từ gốc đến ngọn cây. Thành phần nổi bật gồm nhóm phenolic và flavonoid. Trong đó có axit alpha linolenic, một dạng omega-3 nguồn gốc thực vật. Ngoài ra còn có các khoáng chất như sắt và canxi. Hệ vitamin cũng hiện diện với vitamin A, vitamin C và vitamin B2. 

Nhờ vậy, tía tô mang lại rất nhiều lợi ích sức khỏe, hỗ trợ làm đẹp như:

- Chống dị ứng và hỗ trợ hen suyễn: Các hoạt chất trong tía tô giúp ngăn chặn các phản ứng dị ứng và làm dịu tình trạng viêm đường hô hấp, hỗ trợ tích cực cho người bị hen suyễn hoặc viêm xoang mãn tính.

- Kháng virus và vi khuẩn mạnh mẽ: Lượng tinh dầu dồi dào có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn, nấm và virus, giúp cơ thể tăng cường hàng rào bảo vệ tự nhiên, đặc biệt hiệu quả trong việc phòng ngừa cảm cúm.

- Bảo vệ hệ tiêu hóa và giải độc: Tía tô giúp hành khí, làm dịu dạ dày, giảm các triệu chứng đầy bụng, buồn nôn và đau thượng vị. Đây cũng là "khắc tinh" của độc tố trong tôm cá, giúp ngăn ngừa đau bụng và tiêu chảy khi ăn hải sản.

- Hỗ trợ giảm axit uric, bệnh gout: Chiết xuất từ lá tía tô giúp ức chế các enzyme gây hình thành axit uric, từ đó hỗ trợ giảm đau và ngăn ngừa các cơn gout cấp cho người bệnh khớp.

- Chăm sóc hệ thần kinh và giảm stress: Sử dụng tía tô thường xuyên giúp bảo vệ tế bào thần kinh, làm giảm cảm giác lo âu và căng thẳng, mang lại trạng thái tinh thần ổn định hơn.

- Dưỡng da, giảm mụn: Các hợp chất chống oxy hóa giúp ức chế tổng hợp melanin, hỗ trợ làm mờ vết thâm nám, làm trắng da tự nhiên và kháng viêm để điều trị mụn bọc, mụn viêm hiệu quả.

- Giảm dị ứng, mề đay: Tía tô có thể hỗ trợ làm dịu phản ứng dị ứng nhờ các hợp chất như flavonoid và tinh dầu. Dùng tía tô đúng cách còn giúp giảm cảm giác khó chịu trên da khi bị mề đay mức độ nhẹ.

Những lưu ý quan trọng và nhóm đối tượng cần thận trọng khi dùng tía tô

Nếu trong nhà đang trồng tía tô thì nhất định phải tận dụng, nhưng dùng cũng phải đúng cách mới an toàn và tốt. 

Khi ăn, tía tô nên dùng tươi hoặc nấu canh nhẹ, thêm vào cháo hay ăn kèm rau sống để giữ mùi thơm tự nhiên. Không nên đun quá lâu vì dễ bay mất tinh dầu. Tránh dùng chung với hải sản dễ gây kích ứng nếu cơ địa nhạy cảm. Có thể kết hợp với gừng hoặc hành để cân vị và dễ ăn hơn.

Theo lương y Bùi Đắc Sáng, không lạm dụng nước lá tía tô vì có thể gây đầy hơi, chướng bụng và nhiều tác dụng phụ khác. Mỗi người chỉ nên dùng khoảng 3 - 4 ly và chia nhỏ từng lần uống. Khi nấu nước tía tô có thể thêm chanh, bạc hà, giấm táo, mật ong để ngon miệng và nhân đôi các lợi ích sức khỏe.

Tuy nhiên, không phải ai cũng hợp để dùng hoặc dùng nhiều tía tô. Do có tính ấm và tác dụng phát hãn (gây mồ hôi), những người thuộc thể âm hư hỏa vượng (nóng trong, táo bón) hoặc người hay tự ra mồ hôi (tự hãn) không nên dùng nhiều để tránh mất nước. Phụ nữ mang thai khi dùng cần theo chỉ dẫn vì sử dụng đậm đặc lâu ngày có thể gây tán khí. 

Đặc biệt, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị rối loạn đông máu nên ngưng dùng tía tô ít nhất 2 tuần do hoạt chất axit rosmarinic có tác dụng ức chế tập kết tiểu cầu tương tự aspirin nhẹ. Người có cơ địa dị ứng với họ hoa môi (bạc hà, kinh giới) cũng cần lưu ý khi bắt đầu sử dụng.

Bí quyết trồng và thu hoạch để bảo tồn dinh dưỡng, dược tính của tía tô

- Để khóm tía tô phát huy tối đa tính dược liệu, bạn nên chọn giống tía tô mép lá xoăn, mặt dưới màu tím đậm. Vì loại này chứa hàm lượng tinh dầu và flavonoid cao vượt trội. 

- Khi trồng trong nhà hay ban công, cần đảm bảo cây nhận đủ ánh sáng mặt trời để quá trình tổng hợp dưỡng chất diễn ra hoàn hảo. 

- Thời điểm thu hoạch vàng là vào buổi sáng sớm khi sương vừa tan, lúc này tinh dầu trong lá đạt mức đậm đặc nhất. 

- Đất cần tơi xốp và thoát nước tốt. Tưới nước đều nhưng không quá nhiều. Chỉ giữ ẩm vừa phải để rễ không bị úng.

- Việc chăm sóc bằng phân hữu cơ sạch không chỉ giúp cây ngon, sạch mà còn đảm bảo lá tía tô giữ được tối đa các vitamin A và vitamin C vốn dễ bị biến đổi bởi hóa chất. 

- Hạn chế thuốc bảo vệ thực vật vì tía tô là loài cây có khả năng tự chống sâu bệnh rất tốt.

Tổng hợp