TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng, Phó Trưởng Khoa Văn học, phát biểu khai mạc tọa đàm về chất liệu dân gian trên màn ảnh hiện đại tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN, tháng 5/2026. Ảnh: USSH.

Tháng 3/2026, Tạp chí Nghiên cứu Văn học dành phần cuối số 617 cho những thảo luận của TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng về khả năng vận dụng quy trình Tư duy thiết kế – Design Thinking – trong giảng dạy văn học. Việc một phương pháp thường được nhắc tới trong thiết kế sản phẩm, dịch vụ hay đổi mới sáng tạo xuất hiện trong lớp học văn nghe có vẻ xa nhau, nhưng với nữ giảng viên Khoa Văn học, câu hỏi nằm ở chính cách tổ chức việc học: người học có thể tham gia tìm vấn đề, phát triển ý tưởng và hình thành cách tiếp cận riêng thay vì chỉ tiếp nhận một chiều những diễn giải đã có.

TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng hiện là Phó Trưởng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Bà tốt nghiệp tiến sĩ Văn học Việt Nam năm 2017; hồ sơ khoa học hiện hành ghi nhận các công trình trải từ truyện ngắn Việt Nam đương đại, vấn đề giới đến cảnh quan trong văn học và điện ảnh. Cuốn chuyên khảo Truyện ngắn Việt Nam sau 1975 – Nhận diện và Tương tác được xuất bản năm 2021.

Khi lớp học văn không chỉ có một chiều truyền đạt

Tư duy thiết kế không phải một ý tưởng TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng mới đưa ra trong năm nay. Từ năm 2023, tại một hội thảo của Viện Văn học, bà đã trình bày khả năng đưa quy trình này vào đổi mới giảng dạy văn học bậc đại học. Quan điểm của bà khi đó là hướng tiếp cận có thể tạo thêm không gian cho sự sáng tạo của người dạy và người học. Việc chủ đề tiếp tục được công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học năm 2026 cho thấy đây là một mạch quan tâm được kéo dài, thay vì một khái niệm mới được gắn vào môn văn theo xu hướng.

Cách nhìn ấy cũng nối với công việc trước đó của TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng về đổi mới phương pháp giảng dạy văn học trong bối cảnh công nghiệp 4.0. Tuy nhiên, các nguồn hiện có chưa cung cấp một nghiên cứu thực nghiệm so sánh lớp học sử dụng Design Thinking với lớp học theo phương pháp khác về kết quả học tập, khả năng đọc hiểu hay mức độ sáng tạo. Vì vậy, đây nên được nhìn như một hướng phương pháp mà bà đang đề xuất và thực hành, chưa phải bằng chứng rằng Design Thinking đương nhiên làm việc dạy văn hiệu quả hơn. Hồ sơ khoa học của bà ghi công trình về đổi mới giảng dạy văn học đã được công bố từ năm 2021.

Mối quan tâm tới việc mở rộng cách đọc cũng xuất hiện trong nghiên cứu văn học đương đại của bà. Đề tài cấp Đại học Quốc gia Hà Nội “Thiên tính nữ trong văn học Việt Nam đương đại từ góc nhìn văn hóa”, do TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng chủ trì từ năm 2018, được nghiệm thu năm 2024 với kết quả Tốt. Trước đó, bà đã có các công bố về góc nhìn giới, biểu tượng nghệ thuật và dấu ấn nữ quyền trong tự sự đương đại. Những công trình này đặt vấn đề giới bên cạnh thể loại, văn hóa và cấu trúc tự sự, thay vì chỉ đọc tác phẩm từ tiểu sử hay giới tính của người viết.

TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng (đứng) cùng sinh viên tại buổi thuyết trình “Việt Nam tiền hiện đại: Huyền thoại, lịch sử và văn học” ở Viện Văn học ngày 19/3/2026. Ảnh: Viện Văn học.

Hướng nghiên cứu đó không có nghĩa mỗi tác phẩm do phụ nữ viết đều được quy về một “bản tính nữ” cố định. Chính tên gọi “thiên tính nữ” thuộc phạm vi khái niệm mà đề tài khảo sát và lý giải. Khi biên tập, cần giữ sự phân biệt này để không biến một đối tượng nghiên cứu văn hóa – văn học thành kết luận bản chất luận về phụ nữ.

Từ trang văn sang màn ảnh

Một bước mở rộng khác xuất hiện trong Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam, cuốn sách do Trịnh Đặng Nguyên Hương và TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng đồng chủ biên, xuất bản năm 2025 và được Tạp chí Nghiên cứu Văn học giới thiệu, đánh giá trong số tháng 3/2026. Thay vì đặt văn học và điện ảnh thành hai phạm vi riêng, tập sách sử dụng nhiều hướng tiếp cận như liên văn bản, tiếp nhận, chuyển thể, ký ức, chấn thương, giới và sinh thái để đọc cách chiến tranh được kể lại qua chữ viết và hình ảnh.

Việc đồng chủ biên không đồng nghĩa toàn bộ lập luận hay các chương trong sách đều là công trình cá nhân của TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng. Đây là sản phẩm tập thể và chính bài điểm sách của PGS.TS. Vũ Thanh cũng chỉ ra chất lượng giữa các bài chưa đồng đều; một số khái niệm và phương pháp cần được trình bày chính xác hơn nếu tác phẩm được tái bản. Chi tiết này đáng giữ lại bởi một công trình liên ngành không tự nhiên trở nên thuyết phục chỉ vì huy động được nhiều lý thuyết. Giá trị còn phụ thuộc vào mức độ các phương pháp đó thực sự giải thích được tác phẩm.

Tháng 5/2026, TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng tiếp tục mang cách đọc liên ngành vào tọa đàm “Từ phê bình sinh thái đến điện ảnh sinh thái tại Việt Nam”. Trong tham luận về những “tra vấn sinh thái” của văn học và điện ảnh Việt Nam đương đại, bà phân tích cách các tự sự đặt lại vị trí của con người trong quan hệ với môi trường và cho rằng đang diễn ra một sự dịch chuyển khỏi cách kể lấy con người làm trung tâm tuyệt đối. Đây là luận điểm học thuật của TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng, không phải một kết luận đã được xác lập cho toàn bộ văn học và điện ảnh Việt Nam đương đại.

Chỉ một tuần sau, tại cuộc đối thoại xoay quanh bộ phim Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng, TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng phát biểu khai mạc một cuộc thảo luận đưa nhà nghiên cứu văn học, nhân học và người làm điện ảnh ngồi cùng nhau để bàn về chất liệu dân gian trên màn ảnh. Vấn đề đặt ra không còn đơn thuần là phim chuyển thể một câu chuyện thế nào, mà liên quan đến tính chính xác của tư liệu dân tộc học, quyền hư cấu của nghệ thuật và cách cộng đồng bản địa được kể trên màn ảnh.

TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng, Phó Trưởng Khoa Văn học, tại Lễ trao Giải thưởng GS.NGND. Lê Đình Kỵ cho học viên, sinh viên năm học 2025–2026. Ảnh: Khoa Văn học, VNU-USSH.

Việc dịch chuyển giữa văn bản, điện ảnh và những ngành kế cận cũng hiện diện trong hoạt động với người học. Tháng 3/2026, TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng đưa sinh viên tham dự cuộc đối thoại học thuật tại Viện Văn học về huyền thoại, lịch sử và văn chương Việt Nam tiền hiện đại. Tháng 5, bà cùng nhà phê bình Bùi Việt Thắng và TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương trao đổi với sinh viên và bạn đọc trẻ về văn học thiếu nhi, trong đó bà chọn Bầu trời trong quả trứng của Xuân Quỳnh làm một điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện. Hai hoạt động không phải kết quả nghiên cứu để có thể đo bằng chỉ số, nhưng cho thấy việc giảng dạy được đặt gần với những cuộc đối thoại nghề nghiệp và đời sống đọc ngoài một tiết học thông thường.

Nhìn từ các công trình của TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng, sự thay đổi không nằm ở việc bỏ cách đọc văn bản truyền thống để chạy theo những thuật ngữ mới. Truyện ngắn, hình tượng, thể loại và cấu trúc tự sự vẫn là nền của quá trình nghiên cứu; điểm mở rộng là đặt chúng trong quan hệ với giới, văn hóa, điện ảnh, sinh thái và những phương pháp tổ chức việc học khác nhau. Hồ sơ khoa học của bà từ nghiên cứu truyện ngắn sau 1975 đến đề tài về “thiên tính nữ”, cảnh quan Tây Nam Bộ rồi những hoạt động năm 2026 cho thấy sự dịch chuyển này diễn ra qua nhiều năm chứ không bắt đầu từ một hội thảo gần đây.

Cũng chưa có cơ sở để gọi đây là một “trường phái” hay phương pháp mới do riêng TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng tạo ra. Tư duy thiết kế, nghiên cứu giới, phê bình sinh thái và nghiên cứu liên ngành đều có lịch sử của chúng. Đóng góp có thể nhìn thấy rõ hơn nằm ở cách một nhà nghiên cứu văn học lựa chọn, kết nối những công cụ ấy với đối tượng cụ thể và đưa chúng trở lại không gian đào tạo. Với văn học, mở rộng cách đọc chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp người học nhìn thấy thêm những lớp vấn đề trong tác phẩm, chứ không phải làm văn bản trở nên phức tạp hơn bằng số lượng thuật ngữ.