Tiếng Việt có hàng chục nghìn từ vựng, nhưng có những từ quen thuộc đến mức người ta sử dụng mỗi ngày mà ít khi nhận ra chúng đặc biệt đến thế nào. Một trong số đó là chữ "đi" - một từ ngắn gọn chỉ gồm một âm tiết, xuất hiện trong vô số câu nói thường nhật. Thoạt nghe, "đi" đơn giản là một động từ chỉ sự di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ cách người Việt sử dụng từ này trong đời sống hằng ngày, có thể thấy "đi" còn mang nhiều lớp nghĩa phong phú hơn rất nhiều.

Điều thú vị là cùng một chữ "đi", người Việt có thể dùng để nói về một hành động cụ thể, một kết quả đã xảy ra và thậm chí là cả số phận hay bước ngoặt của một con người.

Theo các từ điển tiếng Việt, nghĩa cơ bản nhất của "đi" là rời khỏi vị trí hiện tại để di chuyển tới một địa điểm khác. Đây là cách hiểu quen thuộc nhất.

Đi học, đi làm, đi chơi, đi chợ, đi du lịch,…

Trong những trường hợp này, "đi" đơn thuần là một động từ chỉ hành động. Người nói đang mô tả sự dịch chuyển về mặt không gian. Đây cũng là nghĩa đầu tiên mà trẻ em học khi bắt đầu làm quen với ngôn ngữ.

Thế nhưng, càng trưởng thành, người ta càng nhận ra chữ "đi" xuất hiện ở những nơi mà chẳng hề có ai thực sự di chuyển cả.

Một học sinh làm sai bài kiểm tra có thể thở dài: "Thế là đi mất điểm rồi".

Một nhân viên lỡ xóa nhầm tài liệu quan trọng có thể than: "Đi cả buổi làm việc".

Một người quên lưu dữ liệu sau nhiều giờ làm việc có thể bất lực nói: "Đi hết công sức rồi".

Ảnh minh hoạ

Ở đây, chẳng có ai "đi" theo nghĩa bước chân rời khỏi vị trí. Thứ "đi" là cơ hội, thành quả, thời gian hoặc công sức. Chữ "đi" lúc này không còn mô tả hành động mà đang diễn tả sự mất mát hoặc sự kết thúc của một kết quả nào đó.

Chỉ với một từ ngắn ngủi, người Việt có thể truyền tải cảm giác tiếc nuối, bất lực hay thất vọng mà không cần diễn giải dài dòng.

Không dừng lại ở đó, "đi" còn xuất hiện trong những cụm từ mang ý nghĩa rộng lớn hơn nhiều, liên quan đến vận mệnh hoặc bước ngoặt cuộc đời.

Người Việt thường nói: "Đi đời, đi luôn, đi tong, đi bụi, đi xa, ra đi".

Những cụm từ này không còn liên quan đến việc di chuyển đơn thuần nữa.

Khi ai đó nói một dự án "đi đời", điều đó có nghĩa là dự án ấy đã thất bại hoàn toàn.

Khi một người than rằng chiếc điện thoại của mình "đi luôn rồi", họ không có ý nói chiếc điện thoại đang tự đi đâu cả. Ý nghĩa thực sự là thiết bị đã hỏng và không thể cứu vãn.

Đặc biệt, trong cụm từ "ra đi", chữ "đi" còn trở thành cách diễn đạt mang tính văn hóa khi nhắc đến sự mất mát của một con người. Thay vì nói trực tiếp về cái chết, người Việt thường lựa chọn những cách diễn đạt nhẹ nhàng và giàu cảm xúc hơn như "đã ra đi", "đã đi xa" hay "về nơi an nghỉ". Đây là nét đặc trưng khá phổ biến trong tiếng Việt, phản ánh xu hướng sử dụng ngôn ngữ giàu tính biểu cảm và nhân văn.

Các nhà ngôn ngữ học gọi đây là hiện tượng chuyển nghĩa. Theo thời gian, một từ có thể mở rộng phạm vi sử dụng từ nghĩa gốc sang những nghĩa mới dựa trên sự liên tưởng của người nói.

Trong trường hợp của chữ "đi", hành động di chuyển trở thành hình ảnh ẩn dụ cho sự thay đổi trạng thái. Một thứ đang tồn tại nhưng rồi biến mất có thể được xem là "đi". Một cơ hội vuột khỏi tầm tay cũng là "đi". Một giai đoạn cuộc đời kết thúc cũng là "đi". Thậm chí, một số phận thay đổi theo hướng xấu đi cũng được diễn đạt bằng chính từ này.

Có lẽ vì vậy mà "đi" là một trong những từ xuất hiện nhiều nhất trong kho tàng thành ngữ và khẩu ngữ của người Việt.

Người ta có thể "đi lên" khi thành công.

"Đi xuống" khi thất bại.

"Đi trước" để chỉ những người đã khuất.

"Đi sau" để chỉ thế hệ kế tiếp.

"Đi nước ngoài" là một chuyến hành trình.

Nhưng "đi vào lòng đất" lại là cách nói hài hước trên mạng xã hội để chỉ một tình huống thất bại hoặc khó đỡ.

Từ đời sống thường ngày đến ngôn ngữ Internet hiện đại, chữ "đi" liên tục được sáng tạo thêm những lớp nghĩa mới.

Đây cũng là một trong những điều khiến tiếng Việt trở nên thú vị. Nhiều ngôn ngữ trên thế giới có những động từ chỉ sự di chuyển tương tự như "go" trong tiếng Anh. Tuy nhiên, phạm vi biểu đạt của chữ "đi" trong tiếng Việt lại rộng hơn rất nhiều nhờ khả năng kết hợp linh hoạt với các từ khác và sự phong phú trong cách tư duy ngôn ngữ của người Việt.

Người học tiếng Việt thường dễ hiểu nghĩa của "đi học", "đi làm" hay "đi chơi". Nhưng khi nghe ai đó nói "đi mất rồi", "đi tong rồi" hoặc "đi đời rồi", họ thường phải mất khá nhiều thời gian mới hiểu được ý nghĩa thực sự phía sau những câu nói ấy.

Đó cũng là lý do các chuyên gia ngôn ngữ thường cho rằng học tiếng Việt không chỉ là học từ vựng. Quan trọng hơn là học cách người Việt cảm nhận và sử dụng từ ngữ trong từng hoàn cảnh cụ thể.

Một chữ "đi" tưởng như đơn giản nhưng lại có thể bao quát cả một hành động, một kết quả và đôi khi là cả số phận của một con người. Nó cho thấy sự linh hoạt đáng kinh ngạc của tiếng Việt, nơi những từ quen thuộc nhất đôi khi lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa nhất.

Có lẽ cũng vì thế mà càng tìm hiểu sâu về ngôn ngữ, người ta càng nhận ra rằng những điều thú vị nhất không nằm ở những từ ngữ phức tạp, mà đôi khi lại nằm trong chính những chữ nhỏ bé vẫn được sử dụng mỗi ngày mà ít ai để ý.