Kho tàng ngôn ngữ của chúng ta luôn sở hữu những hiện tượng đồng âm vô cùng lắt léo, biến những cuộc trò chuyện hằng ngày thành một ma trận đánh đố thị giác và tư duy. Có những từ vựng quen thuộc đến mức đứa trẻ lên ba cũng biết, nhưng bản thân nó lại mang một số phận vô cùng kỳ lạ.

Chẳng hạn như có từ tiếng Việt đứng ở hệ sinh thái này thì gọi tên một loài thuộc thế giới động vật, nhưng chỉ cần dịch chuyển sang một ngữ cảnh khác thì lập tức biến hình thành tên của một loài thực vật. Sự trùng hợp ngẫu nhiên này tạo nên một ứng viên độc nhất vô nhị, thỏa mãn trọn vẹn cái bẫy chữ nghĩa khiến người nghe vừa bất ngờ vừa thích thú. Đó chính là chữ "cóc".

Trong thế giới động vật, "cóc" là một danh từ định danh chuẩn chỉnh trong từ điển để chỉ một loài động vật lưỡng cư có tổ chức cơ thể gần giống ếch, nhưng sở hữu làn da xù xì, nhiều nốt sần chứa tuyến độc. Đối với người Việt, con cóc không chỉ là một loài vật bắt côn trùng có ích cho nhà nông, mà còn là một hình tượng văn hóa bước ra từ câu chuyện cổ tích kinh điển Cóc Kiện Trời.

Hình ảnh chú cóc gan dạ, nhỏ bé nhưng dám dẫn đầu muôn thú lên thiên đình đòi mưa đã ăn sâu vào tâm thức của bao thế hệ qua câu ca dao quen thuộc "Con cóc là cậu ông trời, hễ ai đánh cóc thì trời đánh cho". Từ một loài vật nhỏ bé đời thường, chữ "cóc" gánh vác cả một biểu tượng của sự kiên cường và điềm báo thời tiết linh thiêng trong đời sống nông nghiệp xưa.

Thế nhưng, khi bước ra khỏi bờ ao để leo lên những cành cây trong vườn bách thảo, chữ "cóc" ngay lập tức rũ bỏ lớp da xù xì để biến hình thành một danh từ chỉ thực vật. Trong từ điển thực vật học, "cóc" (hay cây cóc) là một loại cây ăn quả thân gỗ vùng nhiệt đới, cho ra những chùm quả màu xanh lục, khi chín ngả sang sắc vàng, bên trong có một chiếc hạch cứng chứa nhiều sợi gai xơ.

Trong đời sống hằng ngày, trái cóc là một thức quà ăn vặt mang tính biểu tượng, gắn liền với tuổi học trò và văn hóa ẩm thực đường phố của người Việt. Vị chua thanh, giòn sần sật của quả cóc non khi chấm kèm với muối ớt, hay vị ngọt thơm đậm đà của những đĩa cóc dầm bò khô luôn có một sức hút kỳ lạ đối với vị giác. Dù hoàn toàn khác biệt về mặt sinh học, nhưng sự xuất hiện của cây cóc, quả cóc trong vườn nhà mang lại một cảm giác vô cùng mộc mạc, bình dị và thuần Việt.

Việc dùng chung một âm tiết "cóc" cho cả hai loài động - thực vật không hề gây ra sự nhầm lẫn, mà ngược lại, nó minh chứng cho tư duy gọi tên vạn vật cực kỳ tinh giản và nương theo ngữ cảnh của cha ông ta. Sự trùng hợp ngẫu nhiên này đã tạo nên một nét chấm phá đầy hóm hỉnh trong bức tranh ngôn ngữ đời thường, nơi một chữ "cóc" vừa có thể nhảy chồm chồm dưới đất, lại vừa có thể lủng lẳng đưa hương trên cành cao.