Điện thoại giờ đây không chỉ để nghe gọi. Người cao tuổi có thể dùng để quét mã QR, thanh toán, làm thủ tục trực tuyến, gọi video cho con cháu. Nhưng cũng trên chính màn hình ấy, một cuộc gọi giả danh hay một đường link lạ có thể khiến cha mẹ mất tiền chỉ trong vài phút. 

Bởi vậy, biết thao tác thành thạo thôi chưa đủ. Một kỹ năng quan trọng khác là biết dừng đúng lúc, nhất là khi gặp yêu cầu bất ngờ liên quan đến tiền bạc, tài khoản hoặc thông tin cá nhân.

Nguyên tắc "2 không" từ những lớp học của người cao tuổi

Tại các lớp tập huấn kỹ năng số cho người cao tuổi ở Hà Nội, nội dung nhận diện, phòng chống lừa đảo trên không gian mạng được dạy song song với cách sử dụng điện thoại. Chia sẻ trên báo Xây dựng, ông Dương Văn Bính, xã Hương Sơn cho biết luôn ghi nhớ nguyên tắc "2 không": Không hoảng sợ, vội vã trước những lời đe dọa, dụ dỗ qua điện thoại, tin nhắn; không làm theo hướng dẫn chuyển tiền của người lạ trong bất kỳ trường hợp nào.

Điều đáng chú ý là nguyên tắc này không đòi hỏi người dùng phải hiểu những thủ thuật công nghệ phức tạp. Trước một tình huống bất thường, việc đầu tiên chỉ là không vội làm theo.

Việc học công nghệ cũng có thể bắt đầu từ những thao tác rất nhỏ. Ở xã Dương Hòa, gần 100 hội viên, trong đó có người ở tuổi 70, 80, thậm chí xấp xỉ 90 tuổi, vẫn chăm chú nhìn màn hình điện thoại, tập gõ văn bản, đăng ảnh, dùng Zalo, Facebook.

Ở An Giang, bà Phạm Thị Hương (68 tuổi ngụ ấp Rạch Đùng, xã Kiên Lương), từ chỗ ngại dùng điện thoại thông minh đã biết đọc báo và gọi video cho con gái sống ở xa. Ông Huỳnh Công Thành (65 tuổi, ngụ ấp Thạnh Lợi, xã Đông Hòa) tự tin dùng điện thoại để tra cứu kỹ thuật nuôi tôm, cua và trồng lúa. Những thay đổi cho thấy mục tiêu của việc học không phải để sử dụng thật nhiều tính năng mà là tự làm được những việc cần thiết trong cuộc sống.

Càng sử dụng thành thạo, người cao tuổi càng có thể chủ động hơn trong sinh hoạt và kết nối với gia đình. Nhưng sự chủ động ấy không có nghĩa là phải tự xử lý mọi tình huống xuất hiện trên màn hình. Có những lúc biết dừng lại cũng quan trọng như biết bấm đúng.

Đừng để cha mẹ ngại hỏi vì "sợ bị mắng"

Với các gia đình có bố mẹ lớn tuổi, hướng đi đúng không phải là khuyên ông bà tránh xa công nghệ. Ngược lại, càng sử dụng điện thoại thành thạo, người cao tuổi càng tự chủ trong sinh hoạt hằng ngày.

Điều các gia đình có thể thống nhất với cha mẹ là một nguyên tắc rất đơn giản: Những việc quen thuộc có thể tự làm, nhưng hễ xuất hiện yêu cầu bất ngờ liên quan đến tiền, tài khoản, giấy tờ hoặc thông tin về người thân thì nên dừng lại để kiểm chứng. Không chuyển tiền chỉ vì bị thúc giục và không cung cấp thông tin bảo mật khi chưa xác định rõ người đang liên hệ.

Quan trọng không kém là con cái cần tạo cảm giác thoải mái để bố mẹ sẵn sàng hỏi lại khi chưa chắc chắn, thay vì im lặng bởi họ sợ phiền, sợ bị trách "không biết dùng công nghệ". Cha mẹ không cần gọi con mỗi khi chưa biết bật tính năng nào, bấm vào đâu hay thao tác ra sao. Nhưng trước một yêu cầu có thể liên quan đến tiền bạc hoặc tài khoản, một cuộc gọi kiểm tra vẫn đáng giá hơn việc cố tự xử lý cho xong.

Việc học cũng không nhất thiết dừng lại ở một lớp tập huấn. Người biết trước có thể chỉ lại cho người biết sau, còn trong mỗi gia đình, con cháu có thể giúp cha mẹ hình thành một vài phản xạ dễ nhớ để sử dụng điện thoại an toàn hơn.

Theo ông Đào Ngọc Triệu, Phó Chủ tịch chuyên trách Hội Người cao tuổi TP Hà Nội, việc học nên bắt đầu từ nhu cầu cụ thể: Kết nối với con cháu, chăm sóc sức khỏe, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và phòng tránh rủi ro trên không gian mạng. Ông cho rằng: "Học chuyển đổi số không phải để trở thành chuyên gia công nghệ, mà để công nghệ phục vụ tốt hơn cho cuộc sống của chính mình".