Làng nghề “tài nguyên mềm” bị đánh giá thấp trong nền kinh tế hiện đại

Vừa qua tại TP.HCM, tọa đàm “Nhận diện vai trò - Tài nguyên làng nghề trong xây dựng thương hiệu công nghiệp văn hóa quốc gia” đã diễn ra với sự tham dự của hơn 100 đại biểu là lãnh đạo, chuyên gia, nhà khoa học, nghệ nhân, doanh nghiệp và đại diện thế hệ khởi nghiệp trẻ.

Sự kiện do Hiệp hội Làng nghề Việt Nam (VICRAFTS) chỉ đạo, phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Thị trường - Truyền thông Quốc tế và Viện IRLIE tổ chức, trong bối cảnh cả nước đang triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Không chỉ là một diễn đàn học thuật, tọa đàm được xem như bước “tiền trạm” quan trọng nhằm cụ thể hóa chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, nơi làng nghề được nhìn nhận không còn là “ký ức của quá khứ”, mà là nguồn lực cho tương lai.

Tọa đàm “Nhận diện vai trò - Tài nguyên làng nghề trong xây dựng thương hiệu công nghiệp văn hóa quốc gia” thành công tại TP.HCM

Phát biểu khai mạc, Hồ Minh Sơn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam – nhấn mạnh rằng mỗi làng nghề truyền thống không chỉ là nơi sản xuất, mà còn là một “thực thể sống” mang theo ký ức văn hóa, bản sắc cộng đồng và lịch sử dân tộc.

“Giữ nghề là giữ ký ức; phát triển nghề là tạo sinh kế; và tôn vinh nghề là tiếp nối tinh thần dân tộc” - thông điệp này đã mở ra một cách nhìn mới: làng nghề không còn đứng ngoài dòng chảy phát triển, mà chính là một phần của cấu trúc kinh tế – văn hóa hiện đại.

Thực tế, Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó khoảng 1.800 làng nghề truyền thống đã được công nhận. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: dù sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa dồi dào, phần lớn làng nghề vẫn phát triển manh mún, thiếu chiến lược thương hiệu và chưa tận dụng được giá trị gia tăng từ câu chuyện văn hóa.

Tại tọa đàm, nhiều chuyên gia cho rằng “tài nguyên mềm” bao gồm tri thức bản địa, kỹ năng thủ công, văn hóa và câu chuyện nghề đang bị đánh giá thấp hơn nhiều so với giá trị thực. Trong khi đó, trên thế giới, chính những yếu tố này lại là nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo, từ thời trang, thiết kế đến du lịch trải nghiệm.

Phát biểu chỉ đạo, Nhà giáo ưu tú Trịnh Quốc Đạt khẳng định: hệ thống làng nghề chính là một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái văn hóa quốc gia. Nếu được khai thác đúng hướng, đây sẽ là “mỏ vàng” để Việt Nam xây dựng thương hiệu công nghiệp văn hóa mang bản sắc riêng.

Tái định vị làng nghề: Không chỉ sản xuất mà là hệ sinh thái sáng tạo

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý tại tọa đàm là phần chia sẻ của TS. Nguyễn Thị Mỹ Dung - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM. Từ góc nhìn giáo dục và phát triển bền vững, bà cho rằng đã đến lúc phải thay đổi cách nhìn về làng nghề.

Theo TS. Mỹ Dung, nếu tiếp tục coi làng nghề chỉ là khu vực sản xuất thủ công, chúng ta sẽ tự giới hạn tương lai. Thay vào đó, làng nghề cần được tái định vị như một hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - sáng tạo, nơi hội tụ sản xuất, thiết kế, du lịch trải nghiệm và kết nối thị trường toàn cầu.

Bà nhấn mạnh ba “tài nguyên cốt lõi” của làng nghề: Con người: những nghệ nhân lành nghề và hệ thống kỹ năng thủ công tích lũy qua nhiều thế hệ, tài sản sống không thể thay thế.

Tri thức bản địa: các bí quyết, quy trình sản xuất mang tính độc bản, không nằm trong sách vở. Văn hóa: lễ hội, tín ngưỡng, không gian làng nghề và câu chuyện nghề - yếu tố tạo nên “linh hồn” sản phẩm.

Chính sự kết hợp của ba yếu tố này giúp sản phẩm làng nghề vượt khỏi giá trị vật chất, trở thành một “câu chuyện văn hóa” có khả năng chinh phục thị trường quốc tế.

TS. Nguyễn Thị Mỹ Dung, chia sẻ tại tọa đàm.

Tuy nhiên, TS. Mỹ Dung cũng thẳng thắn chỉ ra hàng loạt điểm nghẽn: làng nghề mạnh sản xuất nhưng yếu kể chuyện; giàu giá trị văn hóa nhưng chưa chuyển hóa thành giá trị kinh tế; sản phẩm tốt nhưng hạn chế tiếp cận thị trường; và đặc biệt là còn lúng túng trong chuyển đổi số.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, bà cho rằng chuyển đổi số là điều tất yếu, nhưng không thể đánh đổi bản sắc. “Bài toán không phải là số hóa hay không, mà là số hóa như thế nào để nâng tầm giá trị truyền thống” bà nhấn mạnh.

Không chỉ dừng ở việc phân tích, tọa đàm còn đề xuất nhiều giải pháp cụ thể nhằm đưa làng nghề trở thành một phần của chiến lược công nghiệp văn hóa quốc gia.

Các chuyên gia thống nhất rằng cần xây dựng một hệ thống nhận diện chung cho làng nghề Việt Nam, từ khái niệm, tiêu chí đến chiến lược thương hiệu. Đồng thời, cần chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm sáng tạo có giá trị cao, thay vì chỉ dừng ở sản xuất thô.

Một hướng đi được đặc biệt nhấn mạnh là kết hợp làng nghề với du lịch trải nghiệm và thương mại điện tử, hai lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn. Khi người tiêu dùng không chỉ “mua sản phẩm” mà còn “trải nghiệm câu chuyện”, giá trị của làng nghề sẽ được nâng lên một cấp độ hoàn toàn khác.

Bên cạnh đó, việc huy động nguồn lực tài chính, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo và đào tạo nhân lực cũng được xem là yếu tố then chốt. Các trường đại học, trong đó có Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM, được kỳ vọng sẽ đóng vai trò cầu nối giữa tri thức và thực tiễn, giúp làng nghề tiếp cận các mô hình quản trị hiện đại.

Đáng chú ý, trong khuôn khổ chương trình, Ban tổ chức cũng đã vinh danh các đơn vị đồng hành tiêu biểu, đồng thời ghi nhận những đóng góp của nghệ nhân, những người đang ngày ngày gìn giữ “hồn cốt” của làng nghề Việt.

Tọa đàm với sự tham dự của hơn 100 đại biểu, bao gồm lãnh đạo Trung ương và các sở, ban, ngành TP.HCM, các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện trường đại học, nhà thiết kế, nhóm startup, sinh viên cùng nghệ nhân, chủ cơ sở làng nghề truyền thống từ TP.HCM và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long.

Kết thúc tọa đàm, TS. Hồ Minh Sơn nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi xanh, làng nghề không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để phát triển kinh tế sáng tạo.

Mục tiêu đặt ra không hề nhỏ: đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP và hình thành từ 5-10 thương hiệu quốc gia. Để đạt được điều đó, làng nghề cần được đặt vào đúng vị trí, không phải là “hậu phương” của nền kinh tế, mà là “tiền tuyến” của bản sắc văn hóa.

Tọa đàm lần này không chỉ mở ra một diễn đàn đối thoại, mà còn gợi mở một hướng đi dài hạn: biến những giá trị truyền thống thành sức mạnh cạnh tranh trong thời đại mới. Và trong hành trình ấy, phụ nữ, từ nghệ nhân, nhà thiết kế đến doanh nhân chính là lực lượng âm thầm nhưng bền bỉ, góp phần giữ lửa và lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới.