Ở đó, phụ nữ không chỉ gặp nhau trong các hoạt động hội, mà còn gặp nhau trong phòng thí nghiệm, trong các đề tài nghiên cứu kéo dài nhiều năm, trong những bài báo quốc tế sửa đi sửa lại suốt nhiều tháng và cả trong áp lực phải vừa làm khoa học đỉnh cao vừa giữ nhịp cho gia đình.

Có lẽ chính vì thế mà Chi hội này mang dáng dấp của một cộng đồng nghề nghiệp nhiều hơn một tổ chức phong trào đơn thuần.

Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tham dự Đại hội đại biểu Hội Nữ trí thức Việt Nam lần thứ III

Chi hội của những người phụ nữ làm khoa học “thật”

Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được thành lập năm 2013. Phần lớn hội viên đều đang trực tiếp tham gia nghiên cứu ở các lĩnh vực khoa học cơ bản và công nghệ cao, những lĩnh vực vốn được xem là áp lực, khô khan và đòi hỏi cường độ lao động trí tuệ rất lớn. Từ công nghệ sinh học, khoa học vật liệu, môi trường, năng lượng đến vật lý, hóa học, trí tuệ nhân tạo…, nhiều chị em đang là chủ nhiệm các đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ hoặc giữ vai trò nòng cốt trong các nhóm nghiên cứu mạnh.

Khác với nhiều môi trường nghề nghiệp khác, thành quả của giới nghiên cứu khoa học thường đến rất chậm. Có đề tài kéo dài nhiều năm mới ra kết quả. Có công trình phải thất bại hàng chục lần mới thành công. Có bài báo quốc tế sửa đi sửa lại cả năm trời. Và trong guồng quay đó, phụ nữ thường chịu áp lực lớn hơn bởi họ không chỉ làm khoa học.

Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tham gia tổ chức Hội thảo “Nâng cao hiệu quả nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học của nữ trí thức để phát triển đất nước: Thực trạng và giải pháp”.

Không chỉ phát triển bản thân mà còn “kéo nhau đi cùng”

Trong môi trường nghiên cứu, khoảng cách giữa một cán bộ trẻ và một nhà khoa học đầu ngành đôi khi rất lớn. Áp lực học thuật, ngoại ngữ, công bố quốc tế hay cân bằng gia đình khiến không ít phụ nữ trẻ dễ nản lòng. Và Chi hội đã chọn cách đồng hành bằng những hỗ trợ rất thực tế.

Các nữ giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ đi trước không chỉ tham gia sinh hoạt hội theo hình thức, mà thực sự đóng vai trò cố vấn nghề nghiệp cho lớp trẻ: góp ý đề cương nghiên cứu, hướng dẫn viết bài quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm xin học bổng, xây dựng hồ sơ học hàm học vị, thậm chí động viên nhau vượt qua những giai đoạn áp lực nhất của nghề nghiên cứu.

Ban chấp hành Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Chính sự gắn kết ấy đã góp phần tạo nên những kết quả đáng chú ý trong vài năm gần đây. Giai đoạn 2021–2026, đã có 3 nhà khoa học nữ nhận Giải thưởng L’Oréal – UNESCO năm 2022, 2023 và 2025, 1 nhà khoa học được nhận Giải thưởng Quả cầu vàng năm 2022, 1 nhà khoa học được nhận Giải thưởng Kovalevskaia năm 2024, 1 nhà khoa học được nhận Giải thưởng Tạ Quang Bửu năm 2024, 1 nhà khoa học được trao tặng Huân chương Cành cọ Hàn lâm hạng Sĩ quan của Chính phủ Pháp.

Những con số ấy không chỉ phản ánh thành tích cá nhân, mà còn cho thấy một môi trường đang dần tạo được “đường băng” cho phụ nữ làm khoa học phát triển lâu dài.

Điểm dễ nhận ra ở Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là sự giản dị trong cách tổ chức hoạt động.

Do đặc thù công việc nghiên cứu, nhiều hoạt động của Chi hội được lồng ghép với chuyên môn thay vì tổ chức rầm rộ theo phong trào. Nhưng chính điều đó lại tạo nên hiệu quả thực chất.

Hội thảo “Nâng cao hiệu quả nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học của nữ trí thức để phát triển đất nước” tổ chức năm 2023 là một ví dụ. Thay vì những tham luận nặng tính báo cáo, hội thảo tập trung vào những vấn đề rất thật của nữ giới trong nghiên cứu khoa học: làm sao để phụ nữ trẻ không bỏ nghề giữa chừng; vì sao nữ trí thức khó đi xa hơn ở các vị trí lãnh đạo; cơ chế nào để nhà khoa học nữ vừa làm nghiên cứu vừa nuôi dạy con cái mà không bị tụt lại phía sau.

Cách tiếp cận ấy cho thấy Chi hội không né tránh khó khăn, mà nhìn thẳng vào những rào cản đang tồn tại với phụ nữ trong khoa học.

Đoàn đại biểu Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tham dự Hội nghị Nữ khoa học toàn quốc lần thứ III - 2023.

Phía sau sự bền bỉ là rất nhiều áp lực vô hình

Khoa học công nghệ là lĩnh vực đòi hỏi thời gian đầu tư rất dài, cường độ lao động cao và sự tập trung liên tục. Trong khi đó, phụ nữ vẫn thường là người gánh trách nhiệm chính trong gia đình.

Nhiều nữ nghiên cứu viên từng trải qua giai đoạn vừa nuôi con nhỏ vừa làm luận án, đi thực địa dài ngày hoặc thức đêm trong phòng thí nghiệm. Có người phải tạm hoãn cơ hội học tập ở nước ngoài vì con còn quá nhỏ. Có người mất nhiều năm để quay lại nhịp nghiên cứu sau sinh.

Đó là những áp lực ít khi được nói ra trong các báo cáo thành tích. Và cũng chính vì hiểu rõ điều đó nên Chi hội lựa chọn cách phát triển rất riêng: không tạo áp lực hình thức, mà chú trọng tạo môi trường chia sẻ, nâng đỡ và giữ lửa nghề cho phụ nữ làm khoa học.

Đoàn Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tham dự cuộc gặp mặt “Lãnh đạo chính phủ gặp mặt đại diện nữ trí thức tiêu biểu và trao giải thưởng Kovalevskaia năm 2023”.

Hiện nay, nữ cán bộ chiếm gần 45% tổng số cán bộ của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Trong đó có 4 Giáo sư, 45 Phó Giáo sư, 2 Tiến sĩ khoa học và 338 Tiến sĩ. Con số ấy cho thấy phụ nữ đang hiện diện ngày càng rõ hơn trong lĩnh vực khoa học công nghệ – một lĩnh vực vốn trước đây được xem là “sân chơi” của nam giới.

Nhưng điều đáng quý hơn là nhiều nữ trí thức của Chi hội hôm nay không chỉ muốn khẳng định bản thân. Họ đang cố gắng tạo ra một môi trường để thế hệ nữ nghiên cứu trẻ sau này bước vào khoa học với tâm thế tự tin hơn, ít cô đơn hơn và có nhiều cơ hội hơn.

Đoàn Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tham dự Hội nghị Mạng lưới các nhà khoa học và kỹ sư nữ khu vực châu Á – Thái Bình Dương 2024.

Có lẽ nét riêng lớn nhất của Chi hội Nữ trí thức Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nằm ở chính tinh thần ấy: bền bỉ, thực chất và lặng lẽ cống hiến.

Không ồn ào, không phô trương, nhưng từ những phòng thí nghiệm sáng đèn muộn, những bài báo khoa học quốc tế, những nữ tiến sĩ trẻ được dìu dắt trưởng thành… Họ đang góp phần chứng minh rằng phụ nữ Việt Nam hoàn toàn có thể đi sâu vào khoa học đỉnh cao bằng trí tuệ, bản lĩnh và một sức bền rất riêng của mình.