Một cuộc tranh luận sôi nổi đang diễn ra trong cộng đồng giáo dục xung quanh câu hỏi: Nên đặt tiếng Anh ở vị trí nào trong mối tương quan với kiến thức chuyên môn và các năng lực cốt lõi khác? Dù không ai phủ nhận giá trị của ngoại ngữ, nhưng sự khác biệt trong tư duy về “thứ tự ưu tiên” đã chia cuộc tranh luận thành các góc nhìn đa chiều.

Tranh luận khởi nguồn từ chia sẻ của một giáo viên, khi ông cho rằng việc coi tiếng Anh đơn thuần là một phương tiện giao tiếp là cách nhìn nhận quá hẹp. Trong kỷ nguyên số, tiếng Anh chính là chìa khóa mở ra kho tàng tri thức nhân loại, phục vụ nghiên cứu khoa học, du học và là điều kiện tiên quyết để nhân lực tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Người này phản bác lập luận cho rằng Nhật Bản hay Trung Quốc không cần tiếng Anh vẫn có thể phát triển. Theo ông, trong khoa học và công nghệ, giới nghiên cứu ở các quốc gia này vẫn cần tiếng Anh để tiếp cận tài liệu, công bố công trình và trao đổi học thuật quốc tế. Trung Quốc cũng có lượng lớn du học sinh tại Mỹ, trong khi nhiều người gốc Trung Quốc đang làm việc tại các trường đại học và tập đoàn công nghệ hàng đầu.

Ấn Độ được ông đưa ra như một ví dụ khác về lợi thế của tiếng Anh trong hội nhập. Khả năng sử dụng tiếng Anh giúp người Ấn có thêm cơ hội học tập, làm việc quốc tế, trong đó có nhiều người đang giữ vị trí lãnh đạo tại các công ty công nghệ ở Thung lũng Silicon.

Ở cấp độ cá nhân, ông cho rằng học tiếng Anh không đồng nghĩa với giỏi Toán hay các môn khoa học, nhưng việc học thêm một ngôn ngữ có thể rèn luyện khả năng phản xạ, tiếp nhận và xử lý thông tin. Theo quan điểm này, người sử dụng hai hoặc nhiều ngôn ngữ có thể có thêm lợi thế về nhận thức so với người chỉ sử dụng một ngôn ngữ.

Ảnh minh hoạ (nikkei)

Nên đặt tiếng Anh ở vị trí nào?

Quan điểm này lập tức nhận được cả sự đồng tình lẫn phản biện.

Một nhóm cho rằng: tiếng Anh quan trọng nhưng vẫn chỉ là một công cụ. Người học trước hết cần có năng lực cốt lõi phù hợp với lĩnh vực mình theo đuổi. Với các ngành khoa học, kỹ thuật, công nghệ, y khoa..., kiến thức về Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học hoặc các chuyên môn liên quan mới là nền tảng trực tiếp để giải quyết vấn đề nghề nghiệp. Ngoại ngữ có thể được xây dựng song song hoặc bổ sung sau khi người học đã có nền tảng chuyên môn.

Trong thực tế nghề nghiệp, doanh nghiệp trả lương cho năng lực chuyên môn chứ không đơn thuần trả lương cho khả năng sử dụng tiếng Anh. Một kế toán có thể cần tiếng Anh để đọc tài liệu hoặc phục vụ công việc, nhưng nếu chỉ có IELTS mà không có kiến thức kế toán thì chứng chỉ ngoại ngữ không thể thay thế chuyên môn.

Ví dụ tương tự cũng được đặt ra với bác sĩ, kỹ sư hay nhân sự công nghệ thông tin. Nếu phải lựa chọn giữa một người có chuyên môn tốt và một người có IELTS 8.0 nhưng chuyên môn yếu, tiêu chí quan trọng đối với công việc vẫn là năng lực nghề nghiệp. Tiếng Anh cần được coi là lợi thế bổ trợ thay vì điều kiện tiên quyết cho mọi lĩnh vực. Đây cũng là lý do một số phụ huynh đồng tình với việc học tiếng Anh nhưng không đồng tình với việc dùng IELTS để tạo lợi thế quá lớn trong tuyển sinh đại học. 

Bên cạnh đó, học thêm một ngôn ngữ có thể giúp người học tiếp xúc với hệ thống ngôn ngữ khác và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào số lượng ngôn ngữ một người biết để kết luận về năng lực tư duy. Khả năng này còn phụ thuộc vào kiến thức nền, môi trường giáo dục, trải nghiệm và năng lực giải quyết vấn đề của mỗi người.

Ở chiều ngược lại, nhiều người phản biện rằng trải nghiệm học ngoại ngữ thực sự có thể đem lại những năng lực vượt ra ngoài việc sử dụng một ngôn ngữ. Học thêm ngoại ngữ giúp người học tiếp cận những hệ thống tri thức khác, cải thiện khả năng phản xạ và mở rộng góc nhìn. 

Có người ví việc biết thêm một ngoại ngữ như có thêm một cách để tiếp cận thế giới. Với tiếng Anh, lợi thế càng rõ khi đây là ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trong giáo dục, nghiên cứu, công nghệ và giao tiếp quốc tế.

Một học sinh giỏi tiếng Anh vì thế không chỉ có lợi thế về điểm số hay chứng chỉ. Các em có thể đọc tài liệu gốc, tiếp cận khóa học quốc tế, trao đổi với người nước ngoài và tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn mà không hoàn toàn phụ thuộc vào bản dịch.

Dù tranh luận theo hướng nào, phần lớn ý kiến đều không phủ nhận giá trị của tiếng Anh. Khác biệt chủ yếu nằm ở cách xác định mức độ ưu tiên. Thay vì đặt câu hỏi tiếng Anh hay Toán, Lý, Hóa quan trọng hơn, vấn đề là người học cần xác định mục tiêu của mình để biết ngoại ngữ là nền tảng, công cụ hay lợi thế bổ trợ trong hành trình học tập và nghề nghiệp.

Nếu mục tiêu là du học, nghiên cứu, làm việc trong môi trường quốc tế hoặc những ngành sử dụng nhiều tài liệu nước ngoài, tiếng Anh có thể trở thành một năng lực rất quan trọng. Nếu mục tiêu nằm ở một lĩnh vực chuyên môn khác, nền tảng chuyên môn vẫn cần được xây dựng song song.

Tiếng Anh có thể là phương tiện. Nhưng một phương tiện tốt có thể giúp con người đi xa hơn; còn đi đến đâu và tạo ra giá trị gì vẫn phụ thuộc vào kiến thức, năng lực và mục tiêu của chính người sử dụng nó.