Nếu từng học ngoại ngữ hoặc xem phim nước ngoài đủ nhiều, có lẽ bạn sẽ nhận ra một điều khá kỳ lạ: Dù cách nhau nửa vòng Trái Đất, rất nhiều quốc gia lại gọi “mẹ” bằng những từ na ná nhau. Tiếng Anh là “mom”, “mother”, tiếng Pháp là “maman”, “mère”, tiếng Đức là “mutter”, tiếng Nga là “mama”, tiếng Tây Ban Nha là “madre”, còn tiếng Việt thì đơn giản là “mẹ”, “má”, “mạ”…

Điểm chung dễ thấy nhất đó là phần lớn đều bắt đầu bằng chữ “M”.

Thoạt nghe có vẻ chỉ là sự trùng hợp thú vị của ngôn ngữ. Tuy nhiên thực tế, đây lại là một trong những hiện tượng phổ biến và được giới ngôn ngữ học nhắc đến suốt nhiều thập kỷ qua.

Theo nhiều tài liệu ngôn ngữ học, âm “m” là một trong những âm thanh dễ phát ra nhất đối với con người, đặc biệt là trẻ sơ sinh khi bắt đầu tập nói. Đây là phụ âm môi, chỉ cần khép hai môi lại rồi bật nhẹ là có thể tạo thành âm. Chính vì vậy, những tiếng bập bẹ đầu đời của trẻ thường là “ma”, “mama”, “amma”… trước cả khi chúng thực sự hiểu nghĩa của từ đó. 

Nhiều quốc gia, cách gọi mẹ đều bắt đầu bằng chữ "M"

Điều thú vị nằm ở chỗ: Người gần gũi trẻ nhỏ nhất trong giai đoạn đầu đời thường chính là mẹ. Khi em bé vô thức phát ra âm “ma ma”, người lớn dần mặc định đó là tiếng gọi dành cho người mẹ, rồi theo thời gian, nó trở thành từ ngữ chính thức trong ngôn ngữ.

Nói cách khác, rất có thể nhân loại không hẹn mà cùng đi đến một cách gọi giống nhau, đơn giản vì… trẻ con ở đâu cũng tập nói theo cách giống nhau.

Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là ví dụ hiếm hoi cho thấy sự tương đồng tự nhiên giữa các ngôn ngữ tưởng chừng không liên quan. Bởi thông thường, ngôn ngữ của mỗi vùng đất sẽ phát triển theo lịch sử, văn hóa và hệ chữ viết khác nhau. Nhưng riêng từ gọi “mẹ”, nhiều nền văn minh lại vô tình gặp nhau ở cùng một âm đầu tiên.

Ở Việt Nam, ngoài “mẹ”, còn có hàng loạt biến thể như “má”, “mạ”, “mệ”, “mế”, “me”… Trong các ngôn ngữ khác cũng tương tự: “mama” (Nga), “mutter” (Đức), “mère” (Pháp), “madre” (Tây Ban Nha), “mater” (Latin), “mātṛ” (Phạn)… 

Không chỉ giống về âm đầu, những từ này còn thường khá ngắn, chỉ gồm 1-2 âm tiết. Lý do cũng rất đơn giản: Trẻ nhỏ chưa thể phát âm phức tạp hay nói những từ dài. Ngôn ngữ đầu đời của con người luôn ưu tiên những âm dễ bật ra nhất.

Đó cũng là lý do không chỉ “mẹ”, mà từ gọi “ba”, “bố”, “papa”, “dad”, “ba ba” ở nhiều nơi cũng có xu hướng lặp lại những phụ âm môi như B, P, M. 

Dĩ nhiên, thế giới vẫn có ngoại lệ. Không phải mọi ngôn ngữ đều gọi mẹ bằng âm “M”. Trong tiếng Quan Thoại hiện đại, “mẹ” là “māma” khi gọi thân mật nhưng từ trang trọng hơn lại là “mǔqīn”. Một số ngôn ngữ bản địa ở châu Phi hay châu Mỹ cũng có cách gọi hoàn toàn khác. Tuy nhiên, xu hướng dùng âm “M” vẫn phổ biến đến mức nhiều nhà ngôn ngữ học xem đây là một “mẫu số chung toàn cầu” hiếm hoi của nhân loại.

Điều này cho thấy, ngôn ngữ không đơn thuần là công cụ giao tiếp, mà còn phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa nhiều yếu tố. Những từ đầu tiên mà một đứa trẻ cất tiếng gọi không chỉ là biểu hiện của khả năng ngôn ngữ, mà còn là sự khởi đầu cho sợi dây kết nối tình cảm giữa con người với gia đình và cộng đồng.

Từ "mẹ", vì vậy, không chỉ là một khái niệm trong từ điển. Dù ở bất kỳ quốc gia hay nền văn hóa nào, cách con người gọi mẹ đều mang trong đó sự gần gũi, bản năng và thiêng liêng như một mẫu số chung về tình mẫu tử vượt qua mọi ranh giới ngôn ngữ. Đây là một minh chứng rõ nét cho việc: những điều giản dị nhất trong đời sống thường ẩn chứa những câu chuyện thú vị và sâu sắc về ngôn ngữ và con người.

Tổng hợp