Một chức vụ mới, giải thưởng hay mức thu nhập từng mơ ước có thể mang lại niềm vui. Nhưng với một số người, cảm giác ấy qua rất nhanh; họ lại tự hỏi phải làm thêm điều gì mới xứng đáng được công nhận.

Một người vừa được thăng chức đã vội đặt mục tiêu cao hơn. Một người khác nhận lời chúc mừng vì thành tích nổi bật nhưng trong lòng chỉ nhớ đến phần việc mình chưa làm tốt. Nhìn từ bên ngoài, họ có vẻ đầy tham vọng. Điều khó nhìn thấy hơn là cảm giác bất an có thể đi cùng những thành tựu ấy.

Không phải ai nỗ lực nhiều cũng đang chịu tổn thương. Yêu công việc, muốn phát triển năng lực và vui với những mục tiêu mới là điều bình thường. Vấn đề đáng chú ý xuất hiện khi một người chỉ cảm thấy mình có giá trị vào lúc đạt kết quả tốt, còn mỗi lần chậm lại hoặc mắc lỗi đều trở thành lý do để tự phủ nhận bản thân.

Nhiều người khi nhận một nhận xét chưa hài lòng lại khiến họ day dứt rất lâu

Trong một bài phân tích trên Psychology Today, Jasmine Mohsen gọi trải nghiệm thành công nhưng vẫn không cảm thấy được nhìn nhận ấy là “tổn thương thành tựu”. Cách gọi này giúp mô tả một trải nghiệm tâm lý, chứ không phải tên của một rối loạn để tự chẩn đoán.

Khi lời công nhận luôn đi kèm điều kiện

Thử hình dung một đứa trẻ mang về điểm số tốt và điều đầu tiên em nghe được là: “Sao không cao hơn?”. Một lần như vậy chưa đủ để quyết định cách em nhìn nhận bản thân về sau. Nhưng nếu nỗ lực thường xuyên bị xem nhẹ, còn sự chú ý chỉ đến khi em đứng đầu, em có thể dần hiểu rằng mình phải đạt thành tích mới được trân trọng.

Khi lớn lên, niềm tin ấy có thể hiện diện trong công việc. Lời khen đem lại sự nhẹ nhõm, nhưng một nhận xét chưa hài lòng lại khiến họ day dứt rất lâu. Thành công vì thế trở thành phép thử giá trị bản thân: đạt được thì tạm yên tâm, chưa đạt được thì thấy mình kém cỏi.

Các nhà tâm lý học Jennifer Crocker và Connie Wolfe gọi đây là hiện tượng giá trị bản thân phụ thuộc vào điều kiện. Khi lòng tự trọng gắn chặt với một lĩnh vực như thành tích hay sự tán thành của người khác, cảm nhận về bản thân dễ biến động theo những gì xảy ra trong lĩnh vực ấy. Nghiên cứu này giúp giải thích vì sao một kết quả xuất sắc không nhất thiết xóa được nỗi lo “mình vẫn chưa đủ tốt”.

Điều đó không có nghĩa mọi người nhiều thành tích đều có tuổi thơ thiếu sự công nhận. Mỗi người có một hoàn cảnh và nhiều động lực khác nhau. Tuy nhiên, với người thường xuyên tự ép mình chứng minh giá trị, câu hỏi “Tôi muốn đạt điều này để làm gì?” có thể mở ra một cuộc đối thoại cần thiết với chính mình.

Cột mốc tiếp theo có đem lại cảm giác đủ đầy?

Phần thưởng sau một nỗ lực dài hoàn toàn xứng đáng được tận hưởng. Song niềm vui từ một cột mốc thường không kéo dài mãi. Nếu kỳ vọng rằng chỉ cần đạt được mục tiêu ấy, mọi bất an sẽ chấm dứt, người ta có thể thất vọng khi cuộc sống tiếp tục đặt ra những khó khăn quen thuộc.

Có người phản ứng bằng cách làm việc nhiều hơn, đặt chuẩn cao hơn và không cho phép mình nghỉ. Khi sai sót nhỏ cũng bị xem như bằng chứng của sự thất bại, áp lực không còn nằm riêng ở công việc. Nó đi vào các mối quan hệ, giấc ngủ và khả năng vui với điều mình đã làm được.

Một nghiên cứu của Golan Shahar và cộng sự về người đang điều trị trầm cảm cho thấy xu hướng cầu toàn có liên quan đến những khó khăn trong quan hệ xã hội và kết quả điều trị của nhóm được nghiên cứu. Kết quả ấy không thể dùng để kết luận rằng người cầu toàn nào cũng mắc trầm cảm, nhưng nhắc chúng ta rằng áp lực phải luôn hoàn hảo có thể ảnh hưởng đến cách một người kết nối và nhận hỗ trợ từ người khác.

Giữ tham vọng, bớt dùng thành tích để định nghĩa mình

Thoát khỏi vòng lặp này không đòi hỏi một người từ bỏ hoài bão. Thành tựu vẫn đem đến cơ hội nghề nghiệp, niềm tự hào và khả năng đóng góp. Điều cần thay đổi là cách họ nhìn nhận bản thân vào những ngày không có thành tích mới.

Thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan nhấn mạnh ba nhu cầu tâm lý cơ bản: được tự chủ trong lựa chọn, cảm thấy mình có năng lực và có sự gắn kết với người khác. Một cuộc sống chỉ xoay quanh việc chứng tỏ năng lực, trong khi thiếu quyền lựa chọn và những quan hệ nâng đỡ, khó đem lại cảm giác vững vàng lâu dài.

Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi nhỏ: Mục tiêu này có ý nghĩa gì với mình, ngoài lời khen? Mình có đang cho phép bản thân nghỉ ngơi sau một việc làm tốt? Khi thất bại, mình đang đánh giá một kết quả cụ thể hay phủ nhận toàn bộ con người mình? Nếu cảm giác vô giá trị, kiệt sức hoặc lo âu kéo dài và ảnh hưởng rõ đến đời sống, việc tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý cũng là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Thành công có thể nói lên năng lực và công sức của một người. Nó không thể đo trọn giá trị của họ. Đôi khi, bước tiến quan trọng nhất sau một cột mốc không phải lập tức tìm đỉnh cao kế tiếp, mà là học cách nhìn nhận điều mình đã làm được và tin rằng bản thân vẫn đáng được tôn trọng ngay cả khi hôm nay chưa làm thêm điều gì phi thường.

 Tài liệu tham khảo

Ben-Shahar, T. (2007). Happier: Learn the secrets to daily joy and lasting fulfillment. McGraw-Hill.

Bowlby, J. (2008). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01

Horney, K. (2013). Neurosis and human growth: The struggle toward self-realization. Routledge.

Shahar, G., Blatt, S. J., Zuroff, D. C., Krupnick, J. L., & Sotsky, S. M. (2004). Perfectionism impedes social relations and response to brief treatment for depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 23(2), 140–154. https://doi.org/10.1521/jscp.23.2.140.31018