Doanh nghiệp phải chuyển từ “nghĩa vụ” sang tạo giá trị từ giảm phát thải

Sàn giao dịch carbon thí điểm đã vận hành, khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng dự kiến được phân bổ hạn ngạch trong giai đoạn thí điểm. Thị trường carbon Việt Nam đang bước từ xây dựng chính sách sang giai đoạn thực thi, đặt doanh nghiệp trước yêu cầu thay đổi tư duy: giảm phát thải không chỉ là nghĩa vụ phải thực hiện mà có thể trở thành tài sản, nguồn lực và lợi thế cạnh tranh trong quá trình chuyển đổi xanh.

Ngày 14/8/2026, tại TP.HCM, Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra với sự tham dự của hơn 400 đại biểu đến từ các cơ quan Trung ương, địa phương, hiệp hội, định chế tài chính và cộng đồng doanh nghiệp.

Diễn đàn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) tổ chức.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình xây dựng và vận hành thị trường carbon, đưa các cam kết giảm phát thải từng bước đi vào hoạt động của nền kinh tế. Đáng chú ý, việc vận hành thí điểm Sàn giao dịch carbon từ ngày 29/6/2026 được xem là bước chuyển quan trọng, tạo nền tảng để hình thành một công cụ kinh tế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư giảm phát thải.

Từ đây, carbon không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường. Phát thải bắt đầu gắn với chi phí, hạn ngạch, tín chỉ, công nghệ, tài chính và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

“Cuộc chơi” carbon bắt đầu: Giảm phát thải có thể trở thành tài sản của doanh nghiệp.

Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho rằng những nỗ lực của Chính phủ thời gian qua đã giúp khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản hình thành. Đây là tiền đề để Việt Nam triển khai hợp tác quốc tế, thực hiện cam kết đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), đồng thời huy động nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, để chính sách thực sự tạo chuyển biến, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm.

Thông điệp đáng chú ý được Thứ trưởng Lê Công Thành đưa ra là cộng đồng doanh nghiệp cần chuyển từ tâm thế “thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải” sang “chủ động tạo ra giá trị từ giảm phát thải”.

Sự thay đổi này có ý nghĩa quan trọng. Trong cách tiếp cận truyền thống, giảm phát thải thường được nhìn nhận như một khoản chi phí mà doanh nghiệp phải bỏ ra để đáp ứng yêu cầu môi trường. Nhưng khi thị trường carbon hình thành, lượng phát thải được đo đếm, hạn ngạch được phân bổ và tín chỉ carbon có thể được giao dịch, bài toán kinh tế đã thay đổi.

Doanh nghiệp giảm được phát thải không chỉ giảm rủi ro tuân thủ mà còn có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, nâng cao khả năng tiếp cận tài chính xanh và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn môi trường của chuỗi cung ứng quốc tế.

Đây càng là vấn đề cấp thiết khi những “yêu cầu xanh” trên thị trường thế giới ngày càng khắt khe. Doanh nghiệp muốn duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng không thể chỉ cạnh tranh bằng giá thành, năng suất hay chất lượng sản phẩm mà phải tính đến cường độ phát thải trong quá trình sản xuất.

Sàn giao dịch carbon vì vậy được kỳ vọng tạo ra tín hiệu giá để doanh nghiệp tính toán: tiếp tục phát thải và chịu chi phí hay đầu tư công nghệ để giảm phát thải.

Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, để thị trường vận hành hiệu quả, Việt Nam vẫn phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực kỹ thuật, bảo đảm minh bạch và phát huy vai trò chủ động của doanh nghiệp. Đây là những nền tảng cần thiết để thị trường carbon phát triển bền vững và từng bước hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Một trong những vấn đề được quan tâm tại diễn đàn là không phải bất kỳ hoạt động giảm phát thải nào cũng có thể lập tức trở thành tín chỉ carbon.

400 đại biểu bàn cách biến giảm phát thải thành tài sản tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026.

Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, lưu ý việc công nhận và phát hành tín chỉ phải đáp ứng đầy đủ điều kiện, tiêu chuẩn và quy trình thẩm định nghiêm ngặt, trong đó đặc biệt quan trọng là tính bổ sung của dự án.

Giá trị của tín chỉ cũng không giống nhau. Chi phí tạo ra tín chỉ là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến giá. Chẳng hạn, theo phân tích tại diễn đàn, tín chỉ từ rừng ngập mặn có thể có giá cao hơn tín chỉ từ năng lượng tái tạo do suất đầu tư và đặc điểm của từng dự án khác nhau.

Điều đó đồng nghĩa thị trường carbon không phải nơi doanh nghiệp có thể dễ dàng tạo ra một loại “hàng hóa” mới chỉ bằng việc tuyên bố đã giảm phát thải. Đằng sau mỗi tín chỉ phải là lượng giảm hoặc hấp thụ khí nhà kính có thể đo lường, kiểm chứng và đáp ứng các tiêu chuẩn được công nhận.

Chính yêu cầu này sẽ tạo sức ép buộc doanh nghiệp nâng cao năng lực kiểm kê phát thải, quản trị dữ liệu và minh bạch thông tin môi trường.

Khoảng 150 “ông lớn” phát thải và bài toán giá carbon

Một trong những thông tin đáng chú ý tại diễn đàn liên quan đến nhóm doanh nghiệp tham gia trong giai đoạn thí điểm.

Ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu cho biết khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng sẽ được phân bổ 100% hạn ngạch miễn phí trong giai đoạn thí điểm.

Đây là những lĩnh vực có cường độ phát thải lớn, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Việc đưa nhóm doanh nghiệp này vào cơ chế hạn ngạch tạo điều kiện để thị trường thử nghiệm cách phân bổ, giao dịch và quản lý phát thải trước khi mở rộng.

Tuy được phân bổ hạn ngạch miễn phí, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào việc mua tín chỉ carbon để bù đắp lượng phát thải của mình.

Theo cơ chế được trình bày tại diễn đàn, lượng tín chỉ carbon sử dụng để bù trừ không được vượt quá 30% hạn ngạch được cấp.

Carbon được định giá, cơ hội kiếm tiền từ giảm phát thải không dành cho mọi doanh nghiệp

Giới hạn này mang ý nghĩa quan trọng. Nếu cho phép doanh nghiệp bù trừ toàn bộ bằng cách mua tín chỉ, một số đơn vị có thể lựa chọn tiếp tục công nghệ phát thải cao và dùng tiền mua tín chỉ thay vì cải tiến sản xuất.

Giới hạn 30% buộc doanh nghiệp phải ưu tiên giải pháp giảm phát thải trực tiếp tại cơ sở, từ cải tiến dây chuyền, tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu hiệu quả đến chuyển đổi công nghệ.

Như vậy, mục tiêu cuối cùng của thị trường carbon không đơn thuần là tạo thêm một loại tài sản để mua bán. Thị trường phải tạo động lực kinh tế đủ mạnh để thúc đẩy thay đổi công nghệ và giảm phát thải thực chất.

Và đây cũng là lúc xuất hiện một bài toán quan trọng khác: carbon phải có giá bao nhiêu mới đủ sức làm doanh nghiệp thay đổi?

Tại diễn đàn, TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), dẫn dự báo của Ngân hàng Thế giới và phân tích rằng mức giá khoảng 147 USD/tấn carbon mới đủ tạo tác động đáng kể đến hành vi và thúc đẩy quyết định đổi mới công nghệ của doanh nghiệp.

Bởi nếu chi phí cho phát thải vẫn thấp hơn nhiều so với số tiền doanh nghiệp phải đầu tư để chuyển đổi công nghệ, lựa chọn kinh tế dễ thấy là tiếp tục phát thải.

Ngược lại, khi giá carbon đủ lớn, doanh nghiệp sẽ phải tính lại bài toán đầu tư. Chi phí mua hạn ngạch hoặc tín chỉ có thể khiến công nghệ cũ trở nên đắt đỏ hơn, trong khi đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng, năng lượng sạch hoặc quy trình sản xuất phát thải thấp trở nên hấp dẫn hơn về dài hạn.

Đây chính là cơ chế để thị trường biến mục tiêu môi trường thành tín hiệu kinh tế.

Song để tín hiệu đó hoạt động hiệu quả, một thị trường minh bạch và có thanh khoản là điều kiện không thể thiếu.

Ông Trần Trọng Kiên, Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), cho biết sàn giao dịch hiện không quy định biên độ dao động giá, tạo không gian để các bên thỏa thuận dựa trên giá trị thực tế của từng loại tín chỉ.

Để bảo đảm tính minh bạch và chuyên nghiệp, các tổ chức tham gia phải mở tài khoản và thực hiện giao dịch thông qua các công ty chứng khoán là thành viên của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam.

Cơ chế này cho thấy thị trường carbon đang từng bước được đưa vào hệ thống hạ tầng tài chính thay vì tồn tại như một cơ chế giao dịch biệt lập.

Tuy nhiên, từ vận hành một sàn giao dịch đến hình thành thị trường thực sự còn là chặng đường dài. Thị trường cần có hàng hóa đạt chuẩn, người mua, người bán, thanh khoản, cơ chế xác lập giá, hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định, dữ liệu đáng tin cậy và khả năng giám sát.

Đặc biệt, doanh nghiệp phải chuẩn bị năng lực ngay từ bên trong. Muốn biết nên mua hay bán hạn ngạch, doanh nghiệp trước hết phải biết mình đang phát thải bao nhiêu. Muốn tạo tín chỉ, phải chứng minh được lượng giảm phát thải. Muốn đầu tư công nghệ xanh, phải tính toán được chi phí giảm một tấn CO₂ so với giá carbon trên thị trường.

Vì vậy, thị trường carbon thực chất đặt ra một yêu cầu quản trị mới: carbon phải được đo lường và quản lý tương tự một loại chi phí, tài sản và rủi ro kinh doanh.

Từ nghĩa vụ thành tài sản, doanh nghiệp Việt bắt đầu tính “giá” cho mỗi tấn carbon.

Thông điệp “Từ chính sách đến hành động” của Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 vì thế không chỉ hướng đến cơ quan quản lý nhà nước. Với doanh nghiệp, hành động phải bắt đầu từ kiểm kê phát thải, xây dựng dữ liệu, xác định các điểm phát thải lớn, đầu tư công nghệ và đưa carbon vào chiến lược sản xuất - kinh doanh.

Kết thúc diễn đàn, các bên thống nhất rằng quá trình chuyển từ chính sách sang hành động cần được cụ thể hóa bằng hợp tác về tài chính, công nghệ và dữ liệu, qua đó hướng đến một thị trường carbon minh bạch, bền vững.

Sự vận hành của thị trường carbon sẽ không khiến bài toán giảm phát thải trở nên dễ dàng hơn. Ngược lại, doanh nghiệp sẽ phải đối diện rõ hơn với chi phí của carbon và sức ép chuyển đổi công nghệ. Nhưng chính cơ chế này cũng mở ra một cách nhìn mới: đầu tư giảm phát thải không chỉ để đáp ứng quy định.

Khi carbon được định giá và có thể giao dịch, lượng phát thải giảm được có thể trở thành giá trị. Doanh nghiệp đi trước trong chuyển đổi công nghệ, quản trị carbon và sản xuất xanh sẽ có cơ hội biến một nghĩa vụ môi trường thành tài sản và lợi thế cạnh tranh trên thị trường.