Trong số những cây ăn quả quen thuộc quanh nhà, mít có một nét rất riêng. Khi đã bén rễ và phát triển khỏe, cây không chỉ cho gia đình chờ đợi một mùa quả rồi kết thúc mà có thể tiếp tục hiện diện trong khu vườn qua nhiều năm, hết mùa này tới mùa khác. Đến mùa, những quả mít lớn mọc trên thân và cành chính trở thành thứ cả nhà cùng chờ đợi; những tháng chưa có quả, tán cây vẫn tạo nên một khoảng xanh quen thuộc trong sân vườn. Vì vậy, nếu trong nhà đang có một cây mít xanh tốt, đặc biệt là cây đã trưởng thành và bắt đầu cho quả, đây thực sự là một điều đáng vui. Giá trị của nó không chỉ nằm ở vài quả mít chín đem bổ ăn, mà càng trồng lâu mới càng thấy hết những điều đáng quý.

Mít là cây lâu năm, có thể trở thành cái cây gắn với nhiều thế hệ

Mít có tên khoa học là Artocarpus heterophyllus, thuộc họ Dâu tằm. Theo tài liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), đây là cây thân gỗ thường xanh, sống lâu năm và trong điều kiện thích hợp có thể phát triển thành cây khá lớn. Một gốc mít đã sinh trưởng ổn định vì thế có thể tiếp tục được chăm sóc và cho quả qua nhiều mùa, thay vì thu hoạch một vài lần rồi phải trồng lại từ đầu. Cũng chính đặc tính sống lâu năm khiến cây mít đôi khi mang một giá trị vượt ra ngoài chuyện mỗi năm thu được bao nhiêu quả. Người đặt cây xuống đất ban đầu có thể là ông bà, cha mẹ; nhiều năm sau, nếu cây vẫn được chăm sóc tốt và sinh trưởng khỏe, con cháu trong nhà hoàn toàn có thể tiếp tục ngồi dưới tán cây ấy và chờ những mùa mít mới. Qua thời gian, một gốc cây từ chỗ chỉ là cây ăn quả có thể dần trở thành một phần quen thuộc của khu vườn, gắn với ký ức của cả gia đình.

Bởi thế, nói mít có thể trở thành một cái cây truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không nhất thiết phải hiểu theo nghĩa một cây sẽ tồn tại mãi mãi. Điều đáng nói hơn là với đặc tính của một cây thân gỗ lâu năm, nếu gặp điều kiện phù hợp và được chăm sóc tốt, khoảng thời gian cây đồng hành cùng gia đình có thể dài hơn rất nhiều so với một mùa thu hoạch.

Đến mùa quả, thứ sử dụng được không chỉ có múi mít chín

Một niềm vui khác của người có sẵn cây mít trong vườn là giá trị sử dụng của quả không chỉ bắt đầu khi những múi mít chuyển vàng và tỏa mùi thơm. FAO ghi nhận quả mít non có thể được nấu và sử dụng như một loại rau, trong khi phần thịt của quả chín được ăn trực tiếp hoặc đem chế biến. Ngay cả hạt mít cũng là phần ăn được sau khi được nấu chín phù hợp. Điều này vốn khá gần gũi với bữa ăn của người Việt. Tùy vùng và thói quen của từng gia đình, mít non có thể được luộc, kho, nấu hoặc làm các món trộn; mít chín được ăn trực tiếp, làm chè, sấy hay kết hợp với nhiều món ngọt. Ăn hết múi, phần hạt vẫn có thể giữ lại để luộc hoặc chế biến chín thay vì bỏ đi. Nhìn theo cách đó, một quả mít trên cây có hành trình sử dụng khá dài. Từ quả non đến quả chín rồi tới phần hạt, mỗi giai đoạn lại có một cách tận dụng khác nhau. Nhà đã có sẵn cây khỏe và đến mùa cho nhiều quả vì thế cũng có thêm một nguồn thực phẩm khá thú vị ngay trong khu vườn của mình.

Quả mít cũng mang lại những chất dinh dưỡng đáng chú ý

Không cần gắn cho mít những công dụng chữa bệnh xa xôi, bản thân thành phần dinh dưỡng của loại quả này đã có nhiều điểm đáng chú ý. Theo dữ liệu dinh dưỡng của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), 100g mít tươi cung cấp khoảng 95 kcal, gần 24g carbohydrate, khoảng 1,5g chất xơ và 1,7g protein. Mít đồng thời cung cấp vitamin C, kali cùng một số vitamin và khoáng chất khác. Như vậy, những múi mít chín không đơn thuần chỉ mang lại vị ngọt và mùi thơm đặc trưng mà còn góp thêm chất xơ, vitamin và khoáng chất vào khẩu phần. Mít vẫn là trái cây có lượng carbohydrate đáng kể, vì thế cách đơn giản nhất vẫn là ăn với lượng phù hợp và kết hợp đa dạng cùng những loại trái cây khác, thay vì vì thấy bổ dưỡng mà ăn quá nhiều trong một lần. Ngay cả phần hạt nhiều người thường bỏ đi cũng có thể sử dụng làm thực phẩm sau khi nấu chín. Với những gia đình có cây sai quả, giá trị thu được từ một mùa mít vì thế không chỉ gói gọn trong những múi vàng mà mọi người thường nghĩ đến đầu tiên.

Cây lớn còn cho một khoảng bóng mát đáng kể

Một cây mít trưởng thành có thể cao và tạo tán khá lớn. Trong điều kiện phù hợp, cây có thể phát triển mạnh và tạo tán rộng. Vì vậy, với những cây được trồng đúng khoảng cách và có đủ không gian phát triển, tán cây cũng trở thành một phần giá trị của khu vườn. Ngày nắng, khoảng dưới tán mít thường dễ chịu hơn một khoảng sân hoàn toàn trống. Khi chưa tới mùa quả, cây vẫn giữ vai trò của một mảng xanh lâu năm thay vì chỉ có giá trị vào đúng thời điểm thu hoạch. Chính vì mít có thể trở thành cây lớn, vị trí trồng ban đầu cũng nên có khoảng không phù hợp, tránh quá sát công trình hoặc những nơi về sau thân và tán cây khó có chỗ phát triển.

Trong quan niệm dân gian, cây mít còn gợi đến sự đủ đầy

Không chỉ có những giá trị nhìn thấy được, những cây ăn quả lâu năm trong khuôn viên nhà từ lâu cũng thường được người Việt gửi gắm những ý nghĩa tốt đẹp. Một cái cây xanh tốt qua nhiều năm, đến mùa lại mang những quả lớn với nhiều múi và nhiều hạt rất dễ gợi đến hình ảnh sinh sôi, sum vầy và cuộc sống đủ đầy. Với mít, lớp ý nghĩa này càng thú vị khi đặt cạnh giá trị thực tế của cây. Hôm nay có thể là một mùa quả để cả nhà cùng ăn, vài năm sau vẫn là cái cây ấy tiếp tục xanh trong vườn và cho những lứa quả mới. Nếu được chăm sóc qua nhiều năm, cây còn có thể trở thành một phần ký ức của ngôi nhà, để thế hệ sau nhắc đến không chỉ bằng tên cây mà bằng câu chuyện ai là người đã trồng nó xuống từ những ngày đầu.

Những ý nghĩa về sum vầy hay đủ đầy chủ yếu thuộc về quan niệm và cách liên tưởng trong đời sống, nhưng cũng không vì thế mà mất đi nét đẹp của nó. Với một cây vốn có thể sống lâu năm, cho quả và đồng hành cùng khu vườn qua nhiều mùa, việc người xưa gửi vào đó mong muốn về một gia đình đông vui, bền lâu cũng là cách lý giải khá dễ hiểu.

Có cây mít rồi, điều đáng làm nhất là giữ cho cây khỏe lâu

Một cây lâu năm chỉ thực sự trở thành cây quý của gia đình khi nó được chăm sóc phù hợp. Với mít, đất cần có khả năng thoát nước tốt, khu vực quanh gốc không nên để úng kéo dài. Khi cây ngày càng lớn, việc quan sát tán, loại bỏ những cành khô hoặc có dấu hiệu sâu bệnh cũng giúp cây giữ được trạng thái tốt hơn.

Đến mùa quả, gia đình càng nên để mắt tới những cành đang mang nhiều quả lớn. Mít có thể đạt kích thước và khối lượng đáng kể, lại thường ra quả trên thân và các cành chính, vì vậy những cây nằm gần lối đi hoặc khu vực thường xuyên sinh hoạt cần được kiểm tra thường xuyên hơn. Khi quả đã đạt độ già thích hợp, thu hoạch đúng thời điểm vừa thuận tiện sử dụng vừa tránh để những quả lớn trên cây quá lâu mà không được chú ý. Có lẽ đó mới là tin vui đáng kể nhất đối với người đang sở hữu một cây mít khỏe. Cái cây trước mắt không chỉ cho một mùa quả để ăn rồi thôi; nếu được đặt đúng chỗ và chăm sóc tốt, nó còn có thể tiếp tục xanh, tiếp tục cho quả và ở lại cùng khu vườn trong rất nhiều năm. Người trồng hôm nay chăm cây, còn một ngày nào đó, chính con cháu trong nhà có thể là những người tiếp tục chờ đến mùa để hái những quả mít từ cái cây đã có từ nhiều năm trước.