Học giỏi hôm nay chưa chắc thành công ngày mai

Một nghiên cứu do giáo sư khoa học thể thao Arne Güllich, Đại học RPTU Kaiserslautern (Đức), cùng các cộng sự thực hiện đã phân tích dữ liệu của gần 35.000 người trưởng thành trong nhiều lĩnh vực như thể thao, âm nhạc, học thuật và cờ vua.

Kết quả cho thấy chỉ khoảng 10% những người từng đạt thành tích nổi bật khi còn nhỏ tiếp tục trở thành những cá nhân xuất sắc khi trưởng thành. Ngược lại, phần lớn những người đạt trình độ cao khi trưởng thành không phải là những đứa trẻ từng nổi trội từ sớm.

Theo giáo sư Güllich, những trường hợp trẻ từng là thần đồng và tiếp tục đạt đỉnh cao khi trưởng thành vẫn tồn tại, nhưng đó là ngoại lệ chứ không phải quy luật.

Kết quả này đặt ra câu hỏi về cách người lớn nhìn nhận năng lực và thành công của trẻ. Một học sinh đạt điểm cao, vào trường tốt hay có thành tích nổi bật có thể được xem là "giỏi", nhưng những yếu tố này chưa chắc phản ánh đầy đủ khả năng phát triển lâu dài.

Tại một tọa đàm về giáo dục mới đây, ông Bùi Vũ Thanh (Thanh Bùi), Chủ tịch Hệ sinh thái giáo dục sáng tạo Embassy Education, Nhà sáng lập Trường Việt Nam Tinh Hoa, cho rằng một phần vấn đề nằm ở cách người lớn định nghĩa chữ "giỏi" ở trẻ.

Theo ông, nhiều phụ huynh vẫn đồng nhất thành tích học tập, điểm số cao hoặc việc vào một trường tốt với năng lực của con. Trong khi đó, những yếu tố có thể quyết định khả năng phát triển lâu dài như giải quyết vấn đề, giao tiếp, sáng tạo, kiểm soát cảm xúc và thích ứng với thay đổi lại chưa được quan tâm tương xứng.

"Giỏi" vì thế không chỉ thể hiện ở kết quả, mà còn ở cách một đứa trẻ đạt được kết quả đó, khả năng giải quyết vấn đề và tạo ra giá trị trong những hoàn cảnh khác nhau. Thành công khi trưởng thành cũng không phải kết quả của một công thức như "học giỏi, đạt thành tích cao sẽ có công việc tốt", mà là quá trình trẻ được bồi đắp đồng thời về tư duy, kỹ năng, bản lĩnh và khả năng thích ứng.

Vấn đề này càng đáng chú ý khi công nghệ và AI đang làm thay đổi nhanh thị trường việc làm.

Theo dự báo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), đến năm 2030, khoảng 170 triệu việc làm mới có thể được tạo ra, trong khi 92 triệu việc làm hiện hữu có nguy cơ bị thay thế. Cùng với những công việc biến mất, nhiều công việc mới sẽ xuất hiện, kéo theo những yêu cầu mới đối với người lao động.

Ông Christopher Vũ, đồng sáng lập và Giám đốc học thuật FutureSparQ Academy (FSA), cho rằng giáo dục không chỉ nên chuẩn bị cho trẻ những công việc đang tồn tại, mà còn cần giúp các em sẵn sàng cho cả những nghề nghiệp chưa xuất hiện.

Khi công nghệ có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều công việc thủ công hoặc xử lý theo quy trình, lợi thế của con người sẽ không chỉ nằm ở lượng kiến thức tích lũy. Khả năng học hỏi, đặt câu hỏi, giải quyết những vấn đề chưa có đáp án sẵn và thích nghi với hoàn cảnh mới sẽ ngày càng quan trọng.

Không chỉ IQ, EQ, trẻ cần một hệ năng lực rộng hơn

Theo ông Christopher Vũ, IQ và EQ thường được xem là những thước đo quan trọng khi đánh giá năng lực của một người. IQ liên quan đến tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề; EQ gắn với khả năng nhận biết, quản lý cảm xúc và thấu hiểu người khác.

Tuy nhiên, trong một thế giới ngày càng phức tạp và biến động nhanh, ông cho rằng chỉ nhìn năng lực của trẻ qua hai khía cạnh này là chưa đủ.

Từ đó, ông giới thiệu cách tiếp cận rộng hơn với khái niệm 8Q, gồm IQ, EQ, CQ, MQ, GQ, AQ, RQ và XQ.

Theo ông Christopher Vũ, 8Q không có nghĩa là mọi đứa trẻ phải đạt cùng một mức độ ở tất cả các khía cạnh, đồng thời không phải là bộ tiêu chuẩn để xếp loại trẻ. Quan trọng hơn, đây là cách để phụ huynh và nhà trường nhìn trẻ một cách toàn diện, nhận ra điểm mạnh và những mặt cần tiếp tục bồi đắp.

Trong đó, CQ là khả năng sáng tạo, giúp trẻ hình thành ý tưởng mới bằng cách kết nối những khái niệm khác nhau. MQ là năng lực siêu nhận thức, giúp trẻ quan sát, đánh giá và điều chỉnh quá trình tư duy, học tập của mình.

GQ liên quan đến khả năng hội nhập toàn cầu, hiểu khác biệt văn hóa và giao tiếp trong môi trường quốc tế. AQ là khả năng thích ứng, giúp trẻ thay đổi cách tiếp cận khi hoàn cảnh thay đổi.

RQ thể hiện bản lĩnh trước khó khăn, khả năng chịu áp lực và phục hồi sau thất bại. XQ là tư duy thực nghiệm, khuyến khích trẻ học qua trải nghiệm, thử nghiệm, quan sát kết quả và điều chỉnh.

Cách tiếp cận này cũng đòi hỏi phương pháp giáo dục, dẫn dắt và đánh giá thay đổi. Thay vì chỉ yêu cầu học sinh tìm ra một đáp án đúng, giáo viên có thể khuyến khích các em đặt câu hỏi: "Vì sao?", "Nếu làm theo cách khác thì sao?", "Có giải pháp nào tốt hơn?", "Sau lần thử này, mình đã học được gì?".

Khi đó, một bài toán không chỉ dừng ở việc tìm đáp án mà trở thành cơ hội để trẻ quan sát, phân tích, thử nghiệm, mắc lỗi, điều chỉnh và tự tìm ra cách giải quyết vấn đề.

Theo bà Chi Thục Hà, chuyên gia định hướng và giáo dục quốc tế, Giám đốc vận hành CPC Global Education, trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh, việc cố gắng dự đoán chính xác một đứa trẻ sẽ làm nghề gì trong 10-20 năm tới có thể không phải là mục tiêu quan trọng nhất.

Thay vào đó, gia đình cần giúp trẻ hiểu mình là ai, muốn làm gì, có thế mạnh nào và có thể đóng góp gì cho cộng đồng. Từ đó, trẻ từng bước hình thành khả năng nhìn nhận vấn đề, tự ra quyết định, đối mặt với khó khăn và kiên trì theo đuổi mục tiêu.

Các chuyên gia nhận định rằng từ góc nhìn này, mục tiêu của giáo dục không còn đơn giản là giúp một đứa trẻ đạt điểm cao hơn bạn bè. Trong một thế giới mà AI có thể làm thay đổi hàng loạt công việc, điều quan trọng hơn là giúp trẻ biết tự học, chủ động tư duy, tìm ra cách thích ứng và tạo ra giá trị.

Bởi khi những công việc và yêu cầu của thị trường lao động có thể thay đổi, những năng lực này là nền tảng giúp trẻ tiến xa trong tương lai.