NCS. Triệu Hà Phương tại lễ bảo vệ luận án cấp trường tháng 7/2026 tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội.

Ngày 16/7/2026, NCS. Triệu Hà Phương bảo vệ luận án tiến sĩ ngành Công nghệ sinh học dược lý, y sinh và nông nghiệp tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội. Công việc được chị theo đuổi xoay quanh hai hợp chất tự nhiên là hesperidin và nitidine cùng câu hỏi chúng tác động như thế nào lên NTERA-2, một dòng tế bào được sử dụng trong nghiên cứu các đặc tính liên quan đến tế bào gốc ung thư.

Đây là một bài toán đòi hỏi sự thận trọng ngay từ cách gọi tên kết quả. Những thí nghiệm của NCS. Triệu Hà Phương và các cộng sự được thực hiện trên mô hình tế bào, không phải thử nghiệm trên người. Vì vậy, các dữ liệu thu được giúp nhận diện hoạt tính sinh học và tìm hiểu cơ chế ở cấp độ tế bào, chứ chưa phải bằng chứng cho thấy hesperidin hay nitidine có thể trở thành thuốc điều trị ung thư.

Từ hai hợp chất đến nhiều phép thử trên tế bào

Hai chất được nghiên cứu thuộc những nhóm hóa học khác nhau. Hesperidin là một flavonoid glycoside được tách từ Zanthoxylum rhetsa, còn nitidine thuộc nhóm alkaloid và được tách từ Zanthoxylum myriacanthum. Với hesperidin, loài Zanthoxylum rhetsa cũng chính là cây Mắc khén từng được các nhà khoa học Việt Nam khảo sát về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học.

Thay vì chỉ xác định một hợp chất có làm giảm số lượng tế bào hay không, hướng nghiên cứu đi sâu hơn vào những thay đổi xảy ra sau khi tế bào tiếp xúc với chất thử. Các phép phân tích được sử dụng để theo dõi khả năng tăng sinh, diễn biến chu kỳ tế bào, quá trình chết tế bào theo chương trình và một số đặc điểm liên quan đến khả năng tự làm mới của tế bào gốc ung thư.

NCS. Triệu Hà Phương trình bày kết quả nghiên cứu tại lễ bảo vệ luận án ngày 16/7/2026.

Kết quả của luận án cho thấy trong điều kiện thí nghiệm, cả hesperidin và nitidine đều gây độc chọn lọc đối với tế bào NTERA-2 ở mức cao hơn so với tác động ghi nhận trên tế bào thận phôi người HEK-293A. Nitidine thể hiện khả năng ức chế ở nồng độ thấp hơn hesperidin. Kết quả này chỉ có ý nghĩa trong hệ thí nghiệm đã được thiết lập, không thể chuyển thẳng thành so sánh về hiệu quả điều trị.

Các phân tích cơ chế cho thấy hai hợp chất có liên quan đến quá trình apoptosis thông qua tín hiệu p53 và làm thay đổi tiến trình chu kỳ tế bào. Nhóm nghiên cứu còn khảo sát khả năng hình thành khối cầu tế bào, một phép thử thường được dùng để xem xét đặc tính tự làm mới trong mô hình tế bào gốc ung thư. Sau xử lý, khả năng hình thành khối cầu giảm và một số protein gắn với đặc tính “stemness” cũng thay đổi. Với nitidine, nghiên cứu ghi nhận thêm một cơ chế chết tế bào phụ thuộc lysosome.

Các kết quả về nitidine không chỉ nằm trong luận án. NCS. Triệu Hà Phương đứng tên đầu trong bài báo công bố trên Planta Medica, cùng các tác giả đến từ Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, Viện Sinh học và Viện Hóa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Công trình tập trung vào nitidine tách từ Zanthoxylum myriacanthum và các phép thử trên NTERA-2.

Hesperidin cũng được khảo sát trong một công bố khác mà NCS. Triệu Hà Phương đứng tên đầu. Nghiên cứu này xem xét tác động của hesperidin tách từ Zanthoxylum rhetsa lên cùng mô hình tế bào. Việc hai nhánh nghiên cứu được công bố riêng giúp nhìn rõ hơn quá trình luận án được hình thành từ những câu hỏi thực nghiệm cụ thể thay vì chỉ là một tập hợp kết quả ở thời điểm bảo vệ.

Một kết quả trong chuỗi nghiên cứu về hợp chất tự nhiên

Các thành viên và khách mời tại lễ bảo vệ luận án của NCS. Triệu Hà Phương.

Công việc của NCS. Triệu Hà Phương không diễn ra tách rời. Các công bố có nhiều đồng tác giả và liên quan tới những nhóm nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Luận án do PGS.TS. Đỗ Thị Thảo, Viện Sinh học, hướng dẫn và TS. Nguyễn Phương Nga, Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, đồng hướng dẫn. Vì vậy, những kết quả về tách hợp chất, thử nghiệm tế bào và phân tích cơ chế cần được nhìn nhận là sản phẩm của quá trình nghiên cứu có sự tham gia của nhiều thành viên, không phải thành quả riêng của một cá nhân.

Dấu vết nghiên cứu của NCS. Triệu Hà Phương trên NTERA-2 đã xuất hiện từ những công trình trước luận án. Chị từng tham gia nghiên cứu một hợp chất khác trên cùng dòng tế bào và sau đó góp mặt trong các công bố khảo sát những chất tự nhiên trên những mô hình tế bào liên quan. Điều đáng kể ở đây không phải số lượng hợp chất được đưa vào phép thử, mà là sự tích lũy phương pháp để đi từ quan sát tác động đến xác định những thay đổi ở chu kỳ tế bào, protein và đường truyền tín hiệu.

Việc bảo vệ luận án tháng 7/2026 đánh dấu thời điểm một quá trình nghiên cứu nhiều năm được hệ thống lại. Những dữ liệu hiện có mở thêm câu hỏi về hesperidin và nitidine, nhưng vẫn còn khoảng cách đáng kể từ thí nghiệm tế bào đến nghiên cứu trên động vật, đánh giá độc tính, dược động học và cuối cùng mới có thể tính đến nghiên cứu trên người.

Chính khoảng cách ấy cũng xác định đúng vị trí của công trình. NCS. Triệu Hà Phương và các cộng sự đang cung cấp thêm dữ liệu thực nghiệm về cách hai hợp chất tự nhiên tương tác với một mô hình tế bào gốc ung thư. Kết quả chưa phải một liệu pháp mới, nhưng tạo thêm căn cứ để quyết định những câu hỏi nào đáng được tiếp tục kiểm tra ở các bước nghiên cứu sau.