ThS. Lê Thị Hà, Viện trưởng Viện Phim Việt Nam làm chủ nhiệm đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ “Nâng cao hiệu quả công tác lưu trữ, bảo quản và phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động tại Viện Phim Việt Nam” thực hiện trong giai đoạn 2025-2026. Ảnh: Hoàng Toàn

Một con phố, một ngôi làng, một gương mặt, một phiên chợ, một công trường, một lễ hội hay những sinh hoạt đời thường… qua ống kính điện ảnh, tất cả trở thành những lát cắt trực quan của lịch sử. Vì thế, mỗi cuộn phim được lưu giữ không đơn thuần là một sản phẩm điện ảnh. Đó còn là một phần ký ức của đất nước.

Nhưng giữ được những hình ảnh ấy mới chỉ là bước đầu. Một kho tư liệu có giá trị chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi những gì được lưu giữ có thể tiếp tục được nghiên cứu, khai thác, chia sẻ và đến với công chúng.

Đây cũng là vấn đề đang được đặt ra trong đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ “Nâng cao hiệu quả công tác lưu trữ, bảo quản và phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động tại Viện Phim Việt Nam”, do ThS. Lê Thị Hà làm chủ nhiệm, Viện Phim Việt Nam là đơn vị chủ trì, thực hiện trong giai đoạn 2025-2026.

Không chỉ lưu giữ những cuộn phim

Lưu trữ phim là một công việc đặc thù và đòi hỏi sự lâu dài. Khác với nhiều loại tư liệu khác, phim ảnh có thể xuống cấp theo thời gian và một khi những hình ảnh gốc bị hư hỏng nghiêm trọng, việc phục hồi nguyên vẹn là vô cùng khó khăn.

Trong kho tư liệu của Viện Phim Việt Nam có những bộ phim, những hình ảnh được hình thành qua nhiều giai đoạn của lịch sử điện ảnh và đất nước. Đằng sau mỗi tư liệu là câu chuyện về một thời kỳ, một vùng đất, một con người, một sự kiện hoặc một lát cắt của đời sống xã hội. Những tư liệu ấy vì vậy có giá trị vượt ra ngoài phạm vi điện ảnh.

Phim nhựa lưu trữ tại kho Viện Phim Việt Nam

Nhà nghiên cứu lịch sử có thể cần đến chúng để đối chiếu một sự kiện. Nhà nghiên cứu văn hóa có thể tìm thấy trong đó những hình ảnh về phong tục, đời sống và sự biến đổi của xã hội. Nhà làm phim tài liệu có thể sử dụng những thước phim cũ như chất liệu để kể lại câu chuyện của hôm qua bằng ngôn ngữ của hôm nay. Các cơ sở giáo dục cũng có thể sử dụng tư liệu hình ảnh để giúp người học hình dung trực quan hơn về những giai đoạn lịch sử.

Đặc biệt, trong bối cảnh giao lưu và hợp tác quốc tế ngày càng mở rộng, kho tư liệu hình ảnh còn có thể trở thành một nguồn tài nguyên quan trọng để giới thiệu Việt Nam với thế giới.

Một nhà làm phim nước ngoài muốn tìm hiểu về Việt Nam không chỉ cần những thông tin bằng chữ. Họ cần những hình ảnh chân thực về đất nước, con người và đời sống qua các thời kỳ. Một nhà nghiên cứu quốc tế muốn nghiên cứu về lịch sử Việt Nam cũng cần những nguồn tư liệu trực quan có độ tin cậy.

Khi đó, kho phim không còn chỉ là nơi lưu giữ những gì đã qua. Nó trở thành một nguồn tư liệu phục vụ hiện tại và tương lai.

Giá trị nằm ở khả năng được tiếp cận

Trong thời đại số, khái niệm lưu trữ cũng đang thay đổi. Một kho tư liệu lớn nhưng khó tìm kiếm, thiếu dữ liệu mô tả hoặc chưa có phương thức khai thác phù hợp sẽ khó phát huy hết giá trị. Ngược lại, khi tư liệu được kiểm kê, phân loại, xây dựng dữ liệu, số hóa và tổ chức khoa học, khả năng tiếp cận sẽ rộng hơn rất nhiều. Đây là lý do việc nghiên cứu nâng cao hiệu quả không chỉ dừng ở bảo quản vật lý những cuộn phim.

Băng Betacam lưu trữ tại kho Viện Phim Việt Nam

 Điều quan trọng là phải từng bước trả lời được những câu hỏi: Có những tư liệu gì? Giá trị của từng nhóm tư liệu ra sao? Tư liệu nào cần ưu tiên bảo quản, phục chế, số hóa? Làm thế nào để người cần tư liệu có thể tìm thấy? Và bằng cách nào để tư liệu được khai thác mà vẫn bảo đảm yêu cầu bảo tồn? Nếu giải quyết được những câu hỏi đó, mỗi tư liệu được lưu giữ sẽ có thêm một “đời sống” mới.

Một bộ phim cũ có thể trở thành nguồn hình ảnh cho một bộ phim tài liệu mới. Một đoạn phim về đời sống của vài chục năm trước có thể trở thành tư liệu nghiên cứu về biến đổi xã hội. Những hình ảnh về một vùng đất có thể giúp thế hệ hôm nay nhìn thấy diện mạo của nơi ấy trước những thay đổi của thời gian.

Giá trị của lưu trữ vì thế không nằm ở việc kho có bao nhiêu cuộn phim, mà còn nằm ở việc bao nhiêu giá trị từ những cuộn phim ấy được đánh thức và đưa trở lại đời sống.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hướng đi này là tất yếu

Trên thế giới, nhiều kho lưu trữ điện ảnh quốc gia đã không còn xem việc bảo quản là điểm kết thúc. Tại Anh, Tại Vương quốc Anh, British Film Institute (BFI) vận hành BFI National Archive – Kho Lưu trữ Quốc gia về phim và truyền hình, nơi không chỉ bảo tồn các tác phẩm hình ảnh động mà còn phục vụ nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo và tiếp cận công chúng. Cách tiếp cận này cho thấy một thay đổi quan trọng: di sản điện ảnh cần được bảo tồn để có thể tiếp tục được sử dụng, chứ không phải bảo tồn để nằm yên trong kho.

UNESCO cũng coi việc bảo tồn và số hóa di sản nghe nhìn là một nhiệm vụ quan trọng nhằm ngăn những tư liệu quý bị thất truyền, đồng thời tạo điều kiện để chúng tiếp tục được tiếp cận và nghiên cứu. Những chương trình của UNESCO cho thấy số hóa ngày nay không đơn thuần là chuyển phim từ vật mang tin cũ sang định dạng kỹ thuật số, mà còn phải gắn với việc “kích hoạt” giá trị của tư liệu thông qua nghiên cứu, giáo dục, trình chiếu và các hoạt động văn hóa.

Kinh nghiệm quốc tế cũng đặt ra một gợi mở đáng suy nghĩ đối với Việt Nam: một kho lưu trữ quốc gia càng quý thì càng cần có chiến lược để công chúng và các nhà nghiên cứu có thể tiếp cận nó một cách khoa học, thuận tiện và đúng quy định.

Để kho phim trở thành “cánh cửa” nhìn vào Việt Nam

Với Viện Phim Việt Nam, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi những tư liệu hình ảnh được lưu giữ tại đây không chỉ kể câu chuyện của điện ảnh Việt Nam, mà còn phản ánh nhiều phương diện của đất nước.

Đó là những hình ảnh của con người Việt Nam qua các thời kỳ. Là những vùng đất đã thay đổi theo thời gian. Là đời sống xã hội, văn hóa, phong tục và những sự kiện từng được ghi lại bằng ngôn ngữ của điện ảnh. Có những hình ảnh hôm nay tưởng như bình thường, nhưng vài chục năm sau lại trở thành tư liệu quý hiếm.

Một khu phố đã thay đổi. Một làng nghề đã biến mất. Một cách sinh hoạt không còn phổ biến. Một nhân vật đã đi xa. Một công trình đã được thay đổi. Một vùng đất đã mang diện mạo khác. Máy quay đã vô tình hoặc có chủ ý ghi lại tất cả những điều ấy. Vấn đề là làm sao để những hình ảnh đó không bị “đóng khung” trong quá khứ.

Viện Phim Việt Nam có thể từng bước xây dựng kho tư liệu không chỉ là nơi bảo quản mà còn là một nguồn dữ liệu hình ảnh về Việt Nam, phục vụ nhiều nhu cầu khác nhau: nghiên cứu, giáo dục, sáng tác, sản xuất phim, triển lãm, giao lưu văn hóa và hợp tác quốc tế.

Khi đó, một nhà làm phim nước ngoài tìm kiếm hình ảnh về Việt Nam có thể tiếp cận nguồn tư liệu chính thống. Một nhà nghiên cứu có thể tìm thấy những hình ảnh phục vụ công trình của mình. Một thế hệ trẻ có thể nhìn thấy bằng hình ảnh những điều mà sách giáo khoa không thể diễn tả đầy đủ. Đó chính là cách di sản điện ảnh tiếp tục sống.

Viện Phim Việt Nam thường xuyên khai thác các phim đang lưu trữ để phục vụ khán giả trong dịp các dịp kỷ niệm, ngày lễ.

Cần nhìn kho lưu trữ như một tài sản văn hóa đặc biệt

Đề tài khoa học mà Viện Phim Việt Nam đang thực hiện vì thế có ý nghĩa không chỉ ở phương diện kỹ thuật lưu trữ. Đó là bước nghiên cứu cần thiết để nhìn nhận lại vai trò của tư liệu hình ảnh động trong đời sống văn hóa hiện nay. Một kho phim lớn là tài sản, nhưng giá trị của tài sản ấy chỉ thực sự được nhân lên khi có khả năng phục vụ xã hội.Từ bảo quản đến số hóa. Từ số hóa đến xây dựng dữ liệu. Từ dữ liệu đến khả năng tìm kiếm và tiếp cận. Từ tiếp cận đến nghiên cứu, sáng tạo và quảng bá hình ảnh đất nước. Đó là một chuỗi giá trị mà mỗi khâu đều quan trọng.

Trong hành trình ấy, Viện Phim Việt Nam không chỉ có trách nhiệm giữ lại những hình ảnh của quá khứ, mà còn có cơ hội biến những hình ảnh ấy thành nguồn lực cho hiện tại và tương lai.

Bởi một ngày nào đó, những thước phim được quay từ nhiều thập niên trước có thể giúp một người trẻ hiểu hơn về ông cha mình; giúp một nhà nghiên cứu giải mã một lát cắt lịch sử; giúp một nhà làm phim kể lại một câu chuyện tưởng như đã bị thời gian phủ mờ; và giúp một khán giả ở một đất nước xa xôi nhìn thấy Việt Nam bằng những hình ảnh chân thực nhất.

Lưu trữ, vì thế, không phải là cất quá khứ vào kho. Lưu trữ là giữ lại những gì không thể quay lại, để một ngày nào đó, chúng vẫn có thể được nhìn thấy, được nghiên cứu và tiếp tục kể câu chuyện về Việt Nam.

Và đó cũng là ý nghĩa sâu xa của việc Viện Phim Việt Nam nghiên cứu nâng cao hiệu quả lưu trữ, bảo quản và phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động hôm nay.