Trong tâm thức người Việt, bàn thờ gia tiên luôn giữ vị trí trang trọng nhất tại gian giữa của ngôi nhà 3 gian truyền thống. Theo thời gian, những căn nhà ống và chung cư hiện đại dần thay thế kiến trúc cũ, khiến không gian tâm linh cũng thay đổi theo. Việc chọn vị trí đặt bàn thờ vì thế không còn bó hẹp trong một công thức cố định nào.

Từ chính giữa ngôi nhà đến phòng thờ riêng

Ngược dòng thời gian về những nếp nhà xưa ở làng quê Bắc Bộ, gian chính giữa ngôi nhà vừa là nơi tiếp khách, vừa là nơi thờ cúng tổ tiên. Các nghiên cứu trên Tạp chí Kiến Trúc cũng chỉ ra rằng, không gian thờ tự thường được bố trí ở khu vực trung tâm của nhà chính. Bàn thờ được đặt tại nơi cao ráo, sạch sẽ và trang trọng nhất, thể hiện trọn vẹn nét đẹp trong đời sống tâm linh của mỗi gia đình.

Khi nhịp sống đô thị ngày càng phát triển, cùng với sự xuất hiện của nhà phố và chung cư, không gian thờ cúng cũng thay đổi linh hoạt theo diện tích căn nhà. Có gia đình chọn lập phòng thờ riêng trên tầng cao, có nhà lại dựng gác xép, đặt hương án nhỏ hoặc dùng bàn thờ treo tường. Tùy theo nếp sinh hoạt và điều kiện kinh tế, gia chủ sẽ có lựa chọn phù hợp nhất.

Có nhất thiết phải đưa phòng thờ lên vị trí cao nhất trong nhà?

Nhiều người mặc định phòng thờ bắt buộc phải nằm ở tầng trên cùng, nhưng điều này không hoàn toàn chính xác cho mọi không gian. Các chuyên gia kiến trúc nhận định rằng bàn thờ có thể đặt ở bất kỳ tầng nào thích hợp, miễn là nơi đó giữ được sự nghiêm trang, thanh tịnh và thoáng đãng.

Tầng trên cùng có lợi thế là tách khỏi những hoạt động thường ngày, vì thế dễ tạo cảm giác riêng tư. Tuy nhiên, đặt bàn thờ ở đâu còn tùy thuộc vào người sử dụng. Nếu người thường xuyên chăm sóc bàn thờ là cha mẹ lớn tuổi, việc phải leo nhiều bậc cầu thang mỗi ngày có thể trở thành bất tiện. Nếu nhà có tầng sát mái nóng vào mùa hè cũng cần tính đến nhiệt độ và khả năng thông thoáng thay vì quan niệm "phòng thờ phải đặt ở vị trí cao nhất".

Đừng chọn vị trí chỉ bằng một chiếc la bàn

Ông bà ta từ xưa đã truyền lại kinh nghiệm "nhất vị, nhị hướng", tức là ưu tiên chọn vị trí tốt rồi mới tính đến phương hướng. Đây là quan niệm văn hóa dân gian vô cùng thực tế cho các căn nhà hiện đại. Bạn nên tự đặt câu hỏi: liệu nơi định đặt bàn thờ có thực sự trang trọng và thuận tiện cho sinh hoạt hay chưa.

Nếu hướng hợp phong thủy lại khiến phòng thờ bị nóng bức, chắn lối đi hoặc gây khó khăn khi lau dọn thì gia đình nên cân nhắc, tính toán lại. Quan niệm cho rằng một phương hướng có thể quyết định toàn bộ tài lộc hay sức khỏe vốn chưa được khoa học chứng minh. Việc chọn hướng bàn thờ nên nương theo nếp sống thực tế, tránh ép mình vào những quy tắc cứng nhắc khiến sinh hoạt hằng ngày trở nên bất tiện.

An toàn khi sử dụng là ưu tiên hàng đầu

Dù chọn đặt bàn thờ ở vị trí nào, việc đảm bảo an toàn khi thắp hương là điều quan trọng nhất. Cơ quan chức năng luôn khuyến cáo gia chủ nên dùng vật liệu chống cháy cho phần tường và trần nhà ở khu vực này. Tất cả đèn, nến cùng bát hương phải đặt vững vàng trên bề mặt chịu nhiệt, giữ khoảng cách an toàn với rèm cửa hay đồ dùng dễ bắt lửa.

Nếu vị trí hợp phong thủy lại nằm sát rèm cửa hay nơi khó quan sát ngọn lửa, bạn nên chủ động đổi cách bố trí. Với những căn nhà mới xây hoặc đang sửa sang, gia chủ nên tính toán kỹ đường dây điện và khoảng trống thao tác quanh bàn thờ ngay từ khâu thiết kế.

Dù không gian sống có đổi từ gian nhà ngang xưa đến căn hộ hiện đại, tấm lòng hướng về tổ tiên vẫn vẹn nguyên như cũ. Câu hỏi "đặt bàn thờ ở đâu" vì thế không nên bị giới hạn ở một tầng lầu cố định. Vị trí phù hợp nhất chính là nơi hài hòa giữa văn hóa gia đình, kiến trúc không gian và sự an toàn cho tất cả mọi người. Khi mọi sinh hoạt đã thực sự thuận tiện, bạn hoàn toàn có thể an tâm bài trí không gian tâm linh theo ước nguyện riêng.