Bước vào một ngôi nhà Việt, không khó để nhận ra bàn thờ thường có vị trí khá đặc biệt. Có gia đình dành riêng một phòng thờ trên tầng cao, có nhà đặt tủ thờ ngay tại tầng 1, trong khi các căn hộ chung cư thường sử dụng bàn thờ treo hoặc tủ thờ đặt ở phòng khách. Cách bố trí rất khác nhau, nhưng có một điểm thường gặp: phần thờ cúng được đặt cao hơn mặt sàn và tách khỏi những hoạt động sinh hoạt thông thường. Điều này đôi khi được lý giải bằng những quan niệm phong thủy khác nhau. Tuy nhiên, nhìn từ văn hóa thờ cúng của người Việt, việc đặt bàn thờ ở vị trí cao trước hết liên quan đến sự tôn kính, tính trang nghiêm và điều kiện sinh hoạt của từng gia đình.

Vị trí cao thể hiện sự trang trọng đối với nơi thờ cúng

Trong đời sống truyền thống của người Việt, thờ cúng tổ tiên là cách con cháu tưởng nhớ những người đã khuất và duy trì mối liên hệ giữa các thế hệ trong gia đình. Bởi vậy, bàn thờ không được xem như một món nội thất thông thường. Đây là nơi đặt di ảnh, bài vị tùy phong tục của từng gia đình, cùng các vật dụng phục vụ việc thờ cúng như bát hương, đèn, lọ hoa hay mâm lễ vào những dịp đặc biệt. Việc đặt bàn thờ ở vị trí cao vì thế có thể hiểu đơn giản là cách dành một vị trí trang trọng cho không gian thờ tự. Bàn thờ được nâng khỏi mặt đất, ít bị va chạm và không lẫn với những đồ vật phục vụ sinh hoạt hàng ngày. Quan niệm này cũng tương đối dễ nhận thấy ở nhiều kiểu bàn thờ khác nhau. Bàn thờ treo được gắn trực tiếp lên tường ở một độ cao phù hợp; còn tủ thờ, án gian hay sập thờ đều được thiết kế để phần đặt đồ thờ nằm ở phía trên.

Đặt cao không có nghĩa bắt buộc phải ở tầng cao nhất

Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất. Ở những căn nhà nhiều tầng hiện nay, không ít gia đình bố trí phòng thờ riêng trên tầng trên cùng. Cách làm này có một số thuận lợi: không gian thường yên tĩnh hơn, ít người đi lại và dễ tách hoạt động thờ cúng khỏi khu vực sinh hoạt đông người phía dưới. Tuy nhiên, không thể từ đó suy ra bàn thờ tổ tiên bắt buộc phải nằm ở tầng cao nhất của ngôi nhà.

Trên thực tế, nhiều ngôi nhà truyền thống chỉ có một tầng và bàn thờ vẫn được đặt trang trọng tại gian chính. Ngày nay cũng có nhiều gia đình sống trong nhà nhiều tầng nhưng đặt bàn thờ ở tầng 1 để thuận tiện cho việc hương khói, đặc biệt khi trong nhà có người lớn tuổi. Vì vậy, “vị trí cao” ở đây nên được hiểu rộng hơn là vị trí của bàn thờ trong chính không gian mà gia đình lựa chọn, chứ không phải một yêu cầu rằng cứ nhà ba tầng thì bàn thờ phải lên tầng 3, nhà năm tầng phải đưa lên tầng 5.

Với chung cư, câu chuyện lại càng khác

Căn hộ chung cư cho thấy khá rõ vì sao không nên hiểu "đặt bàn thờ ở nơi cao" thành "đặt ở tầng cao nhất". Toàn bộ sinh hoạt của gia đình diễn ra trên một mặt bằng nên không có tầng trên để dành riêng làm phòng thờ. Thay vào đó, nhiều gia đình sử dụng bàn thờ treo hoặc tủ thờ và chọn một khu vực phù hợp trong phòng khách hay một khoảng không gian riêng. Lúc này, điều đáng quan tâm hơn là bàn thờ có được bố trí gọn gàng, trang trọng và tương đối ổn định hay không. Bàn thờ cũng nên tránh những vị trí quá dễ va quệt trong sinh hoạt. Với bàn thờ treo, chiều cao cần được tính toán để việc thắp hương, vệ sinh và thay đồ thờ vẫn có thể thực hiện an toàn, thay vì cố treo càng cao càng tốt.

Cao nhưng vẫn phải thuận tiện và an toàn

Đây cũng là điều các gia đình không nên bỏ qua khi bố trí bàn thờ. Nếu đặt bàn thờ quá cao đến mức mỗi lần thắp hương đều phải kiễng chân, trèo lên ghế hoặc với tay qua đầu, việc thờ cúng hàng ngày sẽ trở nên bất tiện và có thể gây mất an toàn. Đặc biệt, bàn thờ thường có hương, đèn hoặc nến nên khu vực phía trên cần có khoảng trống phù hợp, tránh để vật liệu dễ bắt lửa quá gần nguồn nhiệt. Với bàn thờ treo, kết cấu tường và hệ thống giá đỡ cũng phải đủ chắc chắn để chịu được trọng lượng của bàn thờ và đồ vật đặt phía trên. Bên cạnh đó, vị trí cao cũng không đồng nghĩa có thể bỏ qua việc vệ sinh. Bụi, chân hương hay tàn hương vẫn cần được xử lý phù hợp để khu vực thờ luôn sạch sẽ, trang nghiêm.

Có cần áp dụng một độ cao cố định cho mọi bàn thờ?

Không nhất thiết.

Mỗi ngôi nhà có chiều cao trần, diện tích, loại bàn thờ và cách bố trí nội thất khác nhau. Một độ cao phù hợp với căn nhà này chưa chắc thuận tiện khi áp dụng sang căn nhà khác. Tương tự, những quan niệm về kích thước hay vị trí bàn thờ có thể khác nhau tùy phong tục gia đình và vùng miền. Không nên biến những kinh nghiệm này thành một quy tắc cứng nhắc khiến gia chủ phải thay đổi không gian sống bằng mọi giá. Điều thực tế hơn là cân nhắc đồng thời sự trang trọng, thuận tiện khi thờ cúng và yếu tố an toàn. Một bàn thờ được đặt rất cao nhưng khó chăm sóc chưa chắc phù hợp bằng một vị trí vừa tầm, ổn định và được gia đình giữ gìn chu đáo.

Quan trọng vẫn là sự thành kính, không phải bàn thờ cao bao nhiêu

Việc bàn thờ tổ tiên thường xuất hiện ở vị trí cao trong nhà có thể xem là một nét quen thuộc trong cách người Việt tổ chức không gian thờ cúng. Vị trí ấy tạo sự phân biệt với những khu vực sinh hoạt thường ngày, đồng thời thể hiện thái độ trân trọng đối với tổ tiên và người đã khuất. Nhưng không có nghĩa bàn thờ càng cao thì càng tốt, càng không nên hiểu rằng nhà có nhiều tầng thì nhất thiết phải đưa bàn thờ lên tầng cao nhất. Một gia đình có thể dành cả phòng riêng trên tầng cao để thờ cúng; gia đình khác lại đặt tủ thờ trang trọng ở tầng 1; người sống trong chung cư có thể bố trí bàn thờ tại một góc phù hợp của căn hộ. Điều kiện nhà ở khác nhau thì cách sắp xếp cũng có thể khác nhau.

Sau cùng, ý nghĩa của việc thờ cúng tổ tiên vẫn nằm ở sự tưởng nhớ, lòng thành kính và cách con cháu gìn giữ nếp nhà, chứ không thể được quyết định chỉ bằng việc bàn thờ nằm ở tầng nào hay cao hơn mặt sàn bao nhiêu.

*Thông tin trong bài mang tính tham khảo, chiêm nghiệm