Có những con người mà cuộc đời và sự nghiệp đã hòa vào dòng chảy của lịch sử nước nhà như một biểu tượng bất tử. Với dòng văn học trung đại và lịch sử giữ nước, Nguyễn Trãi chính là một nhân vật vĩ đại như thế. 

Không chỉ là công thần khai quốc triều Lê, ông còn là người Việt Nam đầu tiên được UNESCO vinh danh là "Danh nhân văn hóa thế giới" vào năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm sinh của ông. Đặc biệt, các tác phẩm của ông không chỉ mang tầm vóc quốc gia mà còn được lưu truyền qua những bản khắc gỗ quý giá, nằm trong khối Mộc bản triều Nguyễn đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới.

Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi (Ảnh: Wikipedia)

Nguyễn Trãi hiệu là Ức Trai, sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long. Ông có một xuất thân vô cùng đặc biệt khi mang trong mình dòng máu của cả hai dòng họ lớn: cha ông là Nguyễn Phi Khanh - một đại học sĩ lừng danh, còn mẹ là bà Trần Thị Thái - con gái của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán thuộc dòng dõi hoàng tộc nhà Trần. Được nuôi dưỡng trong một môi trường đỉnh cao về cả học thuật lẫn lòng yêu nước, Nguyễn Trãi sớm bộc lộ tài năng thiên bẩm và đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) vào năm 1400, khi mới tròn 20 tuổi.

Tuy nhiên, cuộc đời của Nguyễn Trãi lại gắn liền với một giai đoạn lịch sử vô cùng đau thương và biến động của đất nước dưới ách đô hộ của giặc Minh. Trải qua những năm tháng nếm mật nằm gai, chứng kiến cảnh nước mất nhà tan và cha bị bắt sang Trung Quốc, ông đã mang theo một ý chí phục quốc kiên cường để tìm đến Lam Sơn, dâng phong sách Bình Ngô Sách cho chủ tướng Lê Lợi. Chiến lược ngoại giao "mưu phạt tâm công" (đánh vào lòng người) của ông đã trở thành kim chỉ nam giúp nghĩa quân Lam Sơn lật đổ hoàn toàn ách thống trị kéo dài hai thập kỷ của nhà Minh.

Nhắc tới sự nghiệp văn chương của Nguyễn Trãi, người đời nhớ ngay tới kiệt tác Bình Ngô Đại Cáo - áng "thiên cổ hùng văn" được viết sau khi cuộc kháng chiến chống quân Minh giành thắng lợi hoàn toàn. Bằng thể văn biền ngẫu mẫu mực, Nguyễn Trãi đã viết nên một bản tuyên ngôn độc lập, khẳng định chủ quyền vững chãi, vạch trần tội ác của kẻ thù và ca ngợi sức mạnh của lòng dân. Tác phẩm này được coi là đỉnh cao của văn chính luận Việt Nam thời trung đại.

Kiệt tác Bình Ngô Đại Cáo (Ảnh: Wikipedia)

Không chỉ dừng lại ở thơ văn chữ Hán, Nguyễn Trãi còn là một trong những người đặt nền móng vững chắc cho nền văn học chữ Nôm của dân tộc với tập thơ Quốc Âm Thi Tập. Tác phẩm gồm 254 bài thơ, là cột mốc khẳng định sự trưởng thành vượt bậc của ngôn ngữ tiếng Việt cổ, đưa những chất liệu bình dị của cuộc sống làng quê vào thế giới nghệ thuật điêu luyện. Bên cạnh đó, tác phẩm Dư Địa Chí của ông cũng được xem là một trong những cuốn sách đầu tiên về địa lý, lịch sử, văn hóa của nước ta, lưu giữ những tư liệu vô giá về hình thể đất nước thời bấy giờ.

Dù Nguyễn Trãi từng chịu thảm án tru di tam tộc vào năm 1442 (vụ án Lệ Chi Viên) khiến nhiều tác phẩm bị thất lạc, nhưng đến thời nhà Nguyễn, các học giả đã dày công sưu tầm và khắc in lại kho tàng này trong bộ mộc bản Ức Trai Di Tập. Chính hệ thống mộc bản khắc gỗ này hiện đang được bảo tồn và nằm trong khối Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới được UNESCO vinh danh vào năm 2009.

Nguyễn Trãi qua đời sau vụ án oan khốc liệt bậc nhất trong lịch sử phong kiến. Dẫu phải chịu nỗi oan khuất, nhưng hơn hai mươi năm sau, vua Lê Thánh Tông đã chính thức xuống chiếu giải oan cho ông, cho sưu tầm lại thơ văn của Ức Trai để truyền lại cho hậu thế với lời ngợi ca: "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo" (Tấm lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê).

Ngòi bút của Nguyễn Trãi là sự kết hợp hoàn hảo giữa tính chiến đấu sắc bén của một nhà chính trị và tâm hồn nhạy cảm, tinh tế của một nhà thơ yêu thiên nhiên, thương nhân dân sâu sắc. Hệ tư tưởng "Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn, đem chí nhân để thay cường bạo" trong thơ văn của ông chính là lý do khiến UNESCO vinh danh ông, bởi đó không chỉ là tư tưởng riêng của người Việt mà còn là giá trị nhân văn cao đẹp của toàn nhân loại.