Làn sóng "tái sinh" phế phẩm và nâng tầm đặc sản bản địa

Trong hai ngày 19 và 20/9/2026, vòng bán kết thứ ba Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 diễn ra tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP.HCM) do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA) phối hợp cùng Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao tổ chức. Sự kiện quy tụ 39 ý tưởng, dự án xuất sắc đến từ An Giang, Cà Mau, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, Cần Thơ, TP.HCM và Vĩnh Long.

Điểm nổi bật nhất tại vòng thi này là tư duy "xoay vòng" tài nguyên của các nhà khởi nghiệp trẻ. Những nguồn phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi như rơm rạ, thân sen, vỏ xoài, gáo dừa hay rác thải sinh học đã được ứng dụng công nghệ để biến thành nguyên liệu cho các ngành sản xuất mới.

39 dự án khởi nghiệp xanh từ 8 tỉnh, thành phía Nam quy tụ tranh tài tại vòng bán kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh 2026 ở TP.HCM. Ảnh: BTC

Tiêu biểu như mô hình Nấm Rơm Luân Nhàn, rơm rạ sau thu hoạch được dùng trồng nấm, bã rơm tiếp tục nuôi trùn quế tạo phân hữu cơ phục vụ rau màu, và tàn dư thực vật được ủ trả lại cho đất. Bên cạnh đó là chuỗi giải pháp vật liệu sinh học đa dạng: Senlution sản xuất vật liệu cách nhiệt từ thân sen; S2M Mango Vegan Leather làm da sinh học từ vỏ xoài; Áo giáp hạt giống kết hợp rơm rạ, bã cà phê và nấm Trichoderma làm lớp bảo vệ hạt; Polyterra nghiên cứu bột tách kính từ gáo dừa; hay CirBE xây dựng hạ tầng xử lý chất thải sinh học tuần hoàn không đốt, không chôn lấp.

Không dừng lại ở việc tận dụng phế phẩm, làn sóng khởi nghiệp xanh năm nay còn ghi nhận sự chuyển dịch sang chiến lược chế biến sâu. Từ Thốt Nốt Tươi Đóng Lon (An Giang) tiếp cận chuỗi F&B đô thị, Cốt Lẩu Mắm VK cô đặc hương vị Nam Bộ, đến Chả Tôm Ngọc Tiền (Vĩnh Long) tận dụng cả thịt tôm làm chả lẫn đầu, vỏ tôm làm nước mắm và phân bón. Sự xuất hiện của công nghệ như dự án EaAgri – ứng dụng AI nhận diện bệnh trên cây sầu riêng qua hình ảnh – cũng cho thấy công nghệ đang giải quyết trực tiếp các bài toán thực tế của nông dân.

Chữ "TRUST" và bài toán minh bạch thị trường

Đánh giá về chất lượng các dự án, bà Vũ Kim Anh – Phó Giám đốc Trung tâm BSA, Phụ trách chương trình Khởi nghiệp Xanh – nhận định: Tư duy khởi nghiệp đang chuyển dịch từ việc "tìm một sản phẩm để bán" sang "xác định vấn đề của cộng đồng để giải quyết bằng mô hình kinh doanh bền vững", gắn liền với tạo sinh kế cho phụ nữ nông thôn và các nhóm yếu thế.

Tuy nhiên, khi bước vào phiên chất vấn khắt khe với Hội đồng giám khảo, câu hỏi sinh tử được đặt ra là: "Làm ra sản phẩm đã khó, làm sao để người ta tin?".

Các sản phẩm nông nghiệp chế biến sâu và vật liệu sinh học từ phụ phẩm được trưng bày bên lề cuộc thi. Ảnh: BTC

Cô đọng thách thức này bằng một chữ "TRUST - Niềm tin", chuyên gia Marketing Trần Nguyễn An Ninh nhấn mạnh, đối với các sản phẩm ứng dụng công nghệ như AI (dự án EaAgri) hay các sản phẩm liên quan đến sức khỏe (như Tinh bột chuối kháng An Giang hay Rau sạch Tây Ninh), niềm tin không đến từ quảng cáo hay nhiều tính năng. Người tiêu dùng chỉ bị thuyết phục khi doanh nghiệp cung cấp được bằng chứng minh bạch về nguồn gốc dữ liệu, cỡ mẫu thử nghiệm đủ lớn và quy trình kiểm chứng chất lượng chuẩn xác.

Bên cạnh đó, Ban giám khảo lưu ý các nhóm khởi nghiệp không thể xem tuyên bố "sản phẩm an toàn" là lợi thế cạnh tranh duy nhất, bởi an toàn là tiêu chuẩn bắt buộc của mọi sản phẩm khi ra thị trường. Như phân tích từ bà Trần Lan Anh (GreenHubAsia), lợi thế thực sự phải nằm ở câu chuyện chuỗi giá trị. Khi doanh nghiệp minh bạch được hành trình từ người nông dân, vùng nguyên liệu, sinh kế hộ gia đình đến bàn ăn, sản phẩm cuối cùng mới trở thành "điểm chạm" đủ sức thuyết phục khách hàng xuống tiền.

Từ câu chuyện hạn sử dụng, quy mô thử nghiệm đến cách chọn đối thủ cạnh tranh trên kệ hàng, các chuyên gia khẳng định thương mại hóa là bài toán tổng hòa giữa chất lượng, giá thành, tiêu chuẩn và năng lực sản xuất. Một mô hình khởi nghiệp xanh chỉ thực sự thành công khi chứng minh được khả năng tồn tại lâu dài trên thị trường.

Vòng bán kết tại TP.HCM đã khép lại, mở ra chặng đường mới cho các doanh nông trẻ. Để đưa tài nguyên bản địa đi xa hơn, việc vượt qua "cửa ải" niềm tin chính là chìa khóa quyết định sự sống còn của mỗi dự án xanh.