TS. Trần Thị Hòa, nguyên phụ trách Phòng Dự án Liên hợp quốc, Viện Di truyền Nông nghiệp

Tại Diễn đàn Ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học và sử dụng bao bì thân thiện với môi trường trong bảo quản, chế biến nông sản, TS. Trần Thị Hòa, nguyên phụ trách Phòng Dự án Liên hợp quốc, Viện Di truyền Nông nghiệp, cho biết công nghệ sinh học đang mở ra hướng tận dụng nguồn sinh khối tái tạo để thay thế một phần vật liệu có nguồn gốc hóa thạch trong sản xuất bao bì. Các nhóm vật liệu được quan tâm gồm tinh bột, cellulose, chitosan, axit polylactic (PLA) và polyhydroxyalkanoate (PHA).

Quá trình sản xuất có thể kết hợp các công nghệ như lên men, enzyme và phối trộn composite để tạo ra vật liệu có khả năng phân hủy, đồng thời tận dụng phụ phẩm nông nghiệp vốn thường bị thải bỏ. Một số hướng nghiên cứu còn tập trung phát triển màng bao bì ăn được, bao bì hoạt tính có khả năng kháng khuẩn hoặc chỉ thị độ tươi của thực phẩm.

Từ góc độ môi trường, TS. Trần Thị Hòa nhấn mạnh việc giảm phụ thuộc vào nhựa dùng một lần cần được triển khai theo chuỗi. Trước hết là tận dụng sinh khối và phụ phẩm nông nghiệp; tiếp đó xác định rõ các loại vật liệu có nguồn gốc sinh học và khả năng tái tạo; đồng thời bảo đảm an toàn đối với bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm.

Các vật liệu sinh học như tinh bột, cellulose, chitosan, PLA và PHA có thể được phối trộn để bổ sung những hạn chế của từng loại, chẳng hạn tăng độ bền hoặc giảm khả năng hút ẩm. Phụ phẩm như rơm rạ, bã mía, vỏ tôm cũng có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho các sản phẩm bao bì, màng bọc thực phẩm và vật liệu sinh học.

Một vấn đề được bà lưu ý là khả năng phân hủy của bao bì phụ thuộc lớn vào môi trường xử lý. Với phương pháp compost, sản phẩm cần được xử lý trong điều kiện phù hợp và có kiểm soát. Đối với quá trình phân hủy trong đất hoặc môi trường nước tự nhiên, tốc độ và mức độ phân hủy không ổn định, đòi hỏi phải có cơ chế giám sát.

Chôn lấp cũng không phải phương án được ưu tiên. Vì vậy, việc sử dụng các nhãn như "thân thiện với môi trường" hay "tự phân hủy" cần dựa trên chứng nhận phù hợp, tránh tạo ra cách hiểu sai cho người tiêu dùng.

Bên cạnh vấn đề phân hủy, an toàn thực phẩm là yêu cầu quan trọng đối với vật liệu bao bì. Việt Nam đã có hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn liên quan đến vật liệu tiếp xúc với thực phẩm, đồng thời có thể tham chiếu các tiêu chuẩn quốc tế trong quá trình hội nhập. Việc cập nhật và áp dụng đồng bộ các tiêu chuẩn này có ý nghĩa đối với quá trình sản xuất, lưu thông và xuất khẩu sản phẩm.

Nguy cơ thôi nhiễm từ bao bì có thể gia tăng trong những điều kiện sử dụng không phù hợp, đặc biệt khi tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc dầu, mỡ. Một số vật liệu nếu không được sản xuất theo quy trình kiểm soát chặt chẽ có thể tồn dư các thành phần gây rủi ro cho sức khỏe.

Do đó, việc lựa chọn bao bì an toàn không thể chỉ dựa vào nguồn gốc "sinh học" của vật liệu. Quy trình sản xuất, thành phần, điều kiện sử dụng và khả năng kiểm soát các chất thôi nhiễm đều cần được xem xét.

Quá trình thương mại hóa bao bì sinh học hiện còn gặp nhiều rào cản, trong đó có giá thành cao do quy mô sản xuất nhỏ, tính năng của sản phẩm chưa ổn định, hạ tầng thu gom và xử lý còn hạn chế, cũng như những khoảng trống trong việc áp dụng và cập nhật tiêu chuẩn.

Khâu ghi nhãn cũng cần được chú trọng. Các ký hiệu trên bao bì có thể khiến người tiêu dùng hiểu rằng sản phẩm có khả năng tái chế hoặc thân thiện với môi trường, trong khi điều kiện để đạt được những đặc tính đó chưa chắc đã đầy đủ.

Hiệu quả phụ thuộc vào vòng đời chứ không chỉ là nguồn gốc. Vòng đời mới là quan trọng. Chúng ta quản lý được từ đầu đến cuối thì ý nghĩa của nó sẽ rất tốt.

Từ thực tế này, bà đề xuất triển khai các mô hình thí điểm từ quy mô nhỏ, sau đó mở rộng khi có kết quả, đồng thời đào tạo về thiết kế nhãn, phân loại, thu gom và xử lý chất thải. Các hoạt động cần tuân thủ cả quy chuẩn của Việt Nam và những tiêu chuẩn quốc tế liên quan.

TS. Trần Thị Hòa đề xuất hoàn thiện hệ thống quy chuẩn thông qua đào tạo và cập nhật kiến thức; công khai, minh bạch các chứng nhận đối với sản phẩm đạt tiêu chuẩn; đồng thời tăng khả năng tiếp cận các hệ thống chứng nhận để doanh nghiệp và người sản xuất có cơ sở chứng minh đặc tính của sản phẩm.

Bên cạnh các hướng nghiên cứu về vật liệu sinh học một số dự án hợp tác quốc tế đang triển khai có thể tạo thêm không gian kết nối giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, người sản xuất và cộng đồng.

Một trong số đó là dự án liên quan đến hệ sinh thái biển, tập trung vào rừng ngập mặn, cỏ biển và đầm lầy triều. Các hoạt động này có liên quan trực tiếp đến bài toán kiểm soát rác thải nhựa và hạn chế tác động của nhựa đối với môi trường biển.

Một dự án khác liên quan đến nguồn gen và sử dụng phụ phẩm nông nghiệp đang được triển khai tại Việt Nam, trong đó có hoạt động tại Lào Cai và Mộc Châu. Dự án được thực hiện từ năm 2020 và dự kiến kết thúc vào năm 2030.

Các tổ chức, cá nhân có ý tưởng phù hợp với nội dung của dự án có thể trao đổi để xem xét khả năng tham gia. Việc kết nối các nghiên cứu về phụ phẩm nông nghiệp với doanh nghiệp, người nông dân và các đơn vị sản xuất được kỳ vọng góp phần đưa vật liệu sinh học từ phòng thí nghiệm đến thực tiễn.

Phát triển bao bì thân thiện với môi trường vì thế không chỉ là câu chuyện thay thế một loại vật liệu bằng một loại vật liệu khác. Đây là bài toán liên ngành, từ nguồn nguyên liệu, công nghệ sản xuất, tiêu chuẩn an toàn, ghi nhãn đến thu gom, tái chế và xử lý sau sử dụng.