Từ Foligno trở về, câu chuyện của TS. Bá Thị Châm không chỉ là câu chuyện về một chuyến tham dự hội nghị khoa học quốc tế. Đó còn là câu chuyện về hành trình đưa một nguồn tài nguyên bản địa bước vào chuỗi giá trị của khoa học hiện đại.

Từ cây Chay, Côm hải Nam, Gắm đến những sản phẩm được giới thiệu tại Italia, khoảng cách giữa một cây thuốc trong tự nhiên và một sản phẩm có giá trị trên thị trường vẫn còn rất dài. Nhưng những kết nối được hình thành tại Đại hội ISE lần thứ 25 cho thấy, khi nghiên cứu được đầu tư bài bản và được đặt trong mạng lưới hợp tác quốc tế, dược liệu Việt Nam có thêm cơ hội để được nhìn nhận không chỉ như một nguồn tài nguyên, mà như một đối tượng nghiên cứu và phát triển có giá trị.

TS. Bá Thị Châm tại Đại hội Đại hội Quốc tế lần thứ 25 của Hiệp hội Quốc tế về Dược học Dân tộc (ISE) và Hội thảo lần thứ nhất về Điều dưỡng Dược học Dân tộc diễn ra từ ngày 14-17/9/2026 tại Foligno, tỉnh Perugia, Italia.

P.V: Sau khi trực tiếp tham dự một diễn đàn quy tụ các nhà khoa học về dược học dân tộc từ 5 châu lục, điều gì khiến chị ấn tượng nhất về cách cộng đồng khoa học quốc tế nhìn nhận nguồn dược liệu và tri thức y học truyền thống của Việt Nam?

TS.Bá Thị Châm: Trong khuôn khổ Đại hội, các nhà khoa học đều mang đến những thông tin nghiên cứu về các loại thảo dược của đất nước mình. Nhiều loài có thể xuất hiện ở nhiều quốc gia khác nhau, trong đó có Việt Nam. Điều đáng chú ý là Việt Nam có thảm thực vật vô cùng phong phú, đồng thời có một nền tảng tri thức y học cổ truyền được kế thừa qua nhiều thế hệ. Đây là những lợi thế rất lớn đối với nghiên cứu dược liệu.

Tại Đại hội, tôi nhận thấy các nhà khoa học quốc tế khá quan tâm đến nguồn dược liệu và những nghiên cứu của Việt Nam. Một số đại biểu đã chủ động kết nối, trao đổi và mong muốn tôi chia sẻ thêm thông tin về cây thuốc cũng như hướng nghiên cứu dược liệu của Việt Nam.

Điều đó cho thấy nếu chúng ta có những nghiên cứu được thực hiện bài bản, có cơ sở khoa học và được trình bày trong các diễn đàn quốc tế, dược liệu Việt Nam hoàn toàn có thể thu hút sự quan tâm của cộng đồng khoa học thế giới.

Các nhà khoa học và khách quốc tế thăm gian trưng bày sản phẩm của TS.Bá Thị Châm tại sự kiện.

P.V: Chị và nhóm nghiên cứu đang tập trung vào cây Chay, Côm hải Nam và Gắm. Nếu không gọi đây là những loài đặc hữu của Việt Nam, đâu là giá trị khiến chúng trở thành những đối tượng nghiên cứu đáng chú ý.

TS. Bá Thị Châm: Các loài thực vật này không được gọi là đặc hữu của Việt Nam vì chúng cũng có mặt ở một số quốc gia khác. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các loài này có khả năng sinh trưởng và phát triển thuận lợi, đồng thời tạo ra những hoạt chất có giá trị sinh học cao. Đây cũng là lý do nhóm nghiên cứu lựa chọn chúng làm đối tượng nghiên cứu.

Sau quá trình nghiên cứu, kết quả đáng chú ý nhất là chúng tôi đã xác định được nhóm chất có tác dụng điều hòa miễn dịch và kháng viêm. Đồng thời, nhóm đã nghiên cứu được phương pháp bào chế và công thức phối hợp của ba loài dược liệu này để tạo ra sản phẩm có tác dụng kháng viêm và điều hòa miễn dịch.

Sản phẩm hướng tới việc hỗ trợ cộng đồng trong phòng ngừa các bệnh viêm mạn tính và một số bệnh liên quan đến hệ miễn dịch như viêm khớp tự miễn, viêm da cơ địa, dị ứng…

P.V: Một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự tạo ra giá trị xã hội khi có thể đi ra khỏi phòng thí nghiệm. Từ nghiên cứu hoạt chất đến một sản phẩm có thể đến tay người sử dụng, theo chị “nút thắt” lớn nhất hiện nay nằm ở đâu?

TS. Bá Thị Châm: Trước hết, cần khẳng định rằng nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để tìm kiếm các hoạt chất có trong thảo dược và chứng minh tác dụng của chúng hiện đã được Nhà nước đầu tư về cơ sở vật chất, trang thiết bị khá hiện đại, không thua kém nhiều so với quốc tế.

Tuy nhiên, để đưa kết quả từ phòng thí nghiệm thành sản phẩm thực tế thì còn rất nhiều khó khăn.

Thứ nhất là nguồn nguyên liệu: Cần có kinh phí, quỹ đất và sự phối hợp với người nông dân để nhân rộng vùng trồng, tạo ra nguồn nguyên liệu đủ lớn phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm ở quy mô lớn hơn. Xa hơn nữa là hình thành được vùng nguyên liệu ổn định cho quá trình sản xuất và thương mại hóa sản phẩm.

Thứ hai là sự đồng hành của doanh nghiệp: Nhà khoa học cần doanh nghiệp cùng tham gia để nghiên cứu quy mô chiết xuất công nghiệp, từ đó đưa sản phẩm từ quy mô phòng thí nghiệm lên quy mô thử nghiệm lớn hơn.

Thứ ba là khâu thử nghiệm và hoàn thiện các thủ tục cần thiết: Cần có sự phối hợp với các cơ quan chức năng trong việc thử nghiệm tác dụng của sản phẩm trên động vật và trên người. Có những mô hình bệnh không thể thiết kế tương đương hoàn toàn trên động vật mà cần phải tiến hành nghiên cứu trên người. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần đồng hành trong việc xây dựng quy định về đăng ký lưu hành và kiểm soát chất lượng sản phẩm khi đưa ra thị trường.

Thứ tư là khâu phân phối và tiếp cận người tiêu dùng: Cần có doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành trong việc đưa sản phẩm đến người sử dụng, đồng thời hiểu và chia sẻ đúng cách sử dụng sản phẩm trong chăm sóc sức khỏe.

Thứ năm là giá thành: Sản phẩm dược liệu Việt Nam có cạnh tranh được với các sản phẩm nhập ngoại hay không là một vấn đề hết sức quan trọng. Đây lại là khía cạnh mà các nhà khoa học thường chưa chú ý đầy đủ.

Theo tôi, để một sản phẩm từ cây thuốc có thể đi xa, không thể chỉ có nhà khoa học. Cần một chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu, doanh nghiệp, cơ quan quản lý đến sản xuất và thị trường.

P.V: Tại Italia, chị không chỉ trình bày công trình khoa học mà còn giới thiệu những sản phẩm được phát triển từ kết quả nghiên cứu. Những phản hồi nhận được tại Đại hội có gì khác với sự quan tâm dành cho một báo cáo khoa học thông thường?

TS. Bá Thị Châm: Tại Hội nghị, khá nhiều đại biểu quan tâm đến những sản phẩm tôi mang đến trưng bày. Họ là các chuyên gia trong lĩnh vực này nên khi xem thành phần thảo dược trong từng sản phẩm cũng như phương thức bào chế, họ đánh giá đây là những sản phẩm có cơ sở khoa học và phương pháp bào chế phù hợp, giúp nâng cao giá trị của dược liệu.

Một số đại biểu còn bày tỏ mong muốn mua sản phẩm để sử dụng. Đa số các đại biểu quan tâm đều xin địa chỉ liên hệ để có thể tiếp tục hợp tác sâu hơn về nghiên cứu cũng như tìm hiểu, sử dụng sản phẩm khi trở về nước.

Một vài đại biểu đã liên hệ sau Hội nghị và cho biết sẽ có dịp sang Việt Nam để gặp gỡ, trao đổi về những hướng hợp tác nghiên cứu trong tương lai.

Điều thú vị là thông qua Đại hội, tôi cũng có cơ hội kết nối với một số đại biểu Việt Nam đang làm việc trong lĩnh vực này ở nước ngoài. Đây cũng là những kết nối rất có ý nghĩa cho các hoạt động nghiên cứu sau này.

PV: Có vẻ như sự quan tâm của các chuyên gia quốc tế không chỉ dừng ở việc “biết đến” dược liệu Việt Nam, mà đã bắt đầu chuyển sang nhu cầu tìm hiểu, sử dụng và hợp tác. Chị nhìn nhận thế nào về cơ hội này?

TS. Bá Thị Châm: Tôi cho rằng đây là một tín hiệu tích cực. Khi các nhà khoa học quốc tế quan tâm đến thành phần, phương pháp bào chế và giá trị của sản phẩm, điều đó cho thấy họ không chỉ nhìn dược liệu ở góc độ tài nguyên mà còn quan tâm đến cách chúng ta nghiên cứu và tạo ra sản phẩm từ nguồn tài nguyên đó.

Đây cũng là cơ hội để các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục giới thiệu những nghiên cứu của mình, đồng thời tìm kiếm các đối tác quốc tế để cùng nghiên cứu sâu hơn.

Tuy nhiên, để đi xa hơn, chúng ta vẫn cần tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, chuẩn hóa nguồn nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng được những quy trình đủ sức đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế.

PV: Chị từng nói rằng sau chuyến đi, chị càng nhận rõ lợi thế của Việt Nam trong nghiên cứu thảo dược. Lợi thế đó nằm ở đâu và chúng ta cần làm gì để biến lợi thế về tài nguyên thành vị thế khoa học?

TS. Bá Thị Châm: Qua chuyến đi này, tôi nhận thấy phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực thảo dược nhìn chung tương đương với thế giới.

Trong khi đó, Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú, đa dạng và đặc biệt là chúng ta được kế thừa một kho tàng kinh nghiệm dân gian về sử dụng cây thuốc qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, tôi cho rằng nghiên cứu về thảo dược có thể trở thành một thế mạnh của Việt Nam. Chúng ta hoàn toàn có thể hội nhập với quốc tế thông qua các hội thảo, diễn đàn khoa học chuyên ngành.

Quan trọng hơn, thông qua những diễn đàn như vậy, các nhà khoa học Việt Nam có cơ hội giới thiệu, lan tỏa những cây thuốc bản địa đến cộng đồng quốc tế, đồng thời tạo dựng các mối liên kết để tiến tới hợp tác nghiên cứu và xuất khẩu dược liệu sang các quốc gia khác.

PV: Một trong những hình ảnh đáng nhớ của chuyến đi là chị gặp những người Việt trẻ đang sinh sống và làm việc tại Italia. Được biết, họ đã rất tự hào khi thấy những sản phẩm từ dược liệu Việt Nam được các nhà khoa học quốc tế quan tâm. Chị muốn nói gì với những nữ trí thức trẻ đang theo đuổi khoa học, nhất là những người lựa chọn nghiên cứu tài nguyên bản địa?

TS. Bá Thị Châm: Tại Hội nghị, tôi gặp một số bạn trẻ Việt Nam đang sinh sống và làm việc tại Italia. Các bạn rất tự hào khi biết những sản phẩm được bào chế từ dược liệu Việt Nam được giới thiệu tại một hội nghị khoa học quốc tế và nhận được sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng các nhà khoa học.

Đối với tôi, đó cũng là một động lực rất lớn. Tôi muốn nhắn nhủ các bạn trẻ rằng những giá trị thuộc về Việt Nam hoàn toàn có thể bước ra thế giới nếu chúng ta tiếp cận bằng phương pháp khoa học, nghiêm túc và có chất lượng. Sau chuyến đi này, tôi càng nhận thấy rằng các nhà khoa học Việt Nam hoàn toàn có khả năng hội nhập với cộng đồng khoa học quốc tế trong lĩnh vực thảo dược. Chúng ta có phương pháp nghiên cứu, có nguồn tài nguyên phong phú và có cả nền tảng tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Điều quan trọng là các nhà khoa học trẻ cần mạnh dạn bước ra những diễn đàn quốc tế, giới thiệu kết quả nghiên cứu của mình, chủ động kết nối với các đồng nghiệp nước ngoài.

Từ những kết nối đó, chúng ta không chỉ có thêm cơ hội hợp tác nghiên cứu mà còn có thể đưa những cây thuốc bản địa của Việt Nam đến gần hơn với cộng đồng quốc tế, từng bước tạo ra cơ hội để dược liệu Việt Nam được biết đến, sử dụng và tiến tới xuất khẩu sang các quốc gia khác.

Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ về cuộc trao đổi

Đại hội quy tụ khoảng 160 đại biểu đến từ 5 châu lục, với hơn 230 báo cáo tóm tắt khoa học. Với chủ đề “Dược học dân tộc và y học xuyên văn hóa”, sự kiện tập trung vào việc nghiên cứu, kiểm chứng bằng phương pháp khoa học các tri thức trị liệu truyền thống, hướng tới khai thác nguồn dược liệu và tri thức bản địa một cách an toàn, khoa học và bền vững.

 Tại diễn đàn này, những nghiên cứu về cây thuốc Việt Nam của TS. Bá Thị Châm và đồng nghiệp nhận được sự quan tâm của nhiều chuyên gia quốc tế. Không chỉ giới thiệu kết quả nghiên cứu, chị còn mang tới các sản phẩm được phát triển từ dược liệu Việt Nam, mở ra những kết nối mới cho nghiên cứu và ứng dụng.