Diễn ra từ ngày 3 đến 5/11/2026 tại Đại học Quốc gia Trung Sơn (National Sun Yat-sen University), thành phố Cao Hùng, Hội nghị INWES–APNN 2026 quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia và đại diện các tổ chức nghề nghiệp quốc tế, với nhiều phiên trao đổi về phụ nữ trong khoa học, giáo dục STEAM, công nghệ và phát triển bền vững. Tinh thần I.D.E.A.L. của hội nghị nhấn mạnh các giá trị bao trùm, đa dạng, công bằng, trân trọng và yêu thương.

Theo chương trình chính thức, phiên chuyên đề “AI và công bằng giới: Bạn hay thù?” (AI vs. Gender Equity – Friend or Foe?) diễn ra từ 13 giờ 20 đến 14 giờ 30 ngày 4/11, do GS. Wan-Jen Huang điều phối. TS. Nguyễn Ngọc Trang, hội viên Hội Nữ trí thức TP.HCM, thành viên của VAFIW, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, trình bày trong khung giờ 14 giờ 10–14 giờ 30.

Tham luận có tên “Trí tuệ nhân tạo và vai trò lãnh đạo học thuật của phụ nữ: Động lực thúc đẩy hay rào cản đối với công bằng giới trong giáo dục đại học?”. Ngay từ tên gọi, nghiên cứu đã đặt ra câu hỏi: phụ nữ sử dụng AI hiệu quả hơn liệu có đồng nghĩa với việc họ có thêm tiếng nói trong các quyết định quan trọng của nhà trường không?

TS. Nguyễn Ngọc Trang

Khoảng cách giữa năng lực công nghệ và cơ hội lãnh đạo

Để tìm hiểu vấn đề này, nghiên cứu thực hiện tổng quan tích hợp có hệ thống về các công trình khoa học quốc tế. Trong số 37 tài liệu được tìm thấy trên cơ sở dữ liệu Scopus, 20 công trình được chọn để tổng hợp và phân tích. Tác giả kết hợp lập bản đồ từ khóa bằng phần mềm VOSviewer với phân tích theo chủ đề, nhằm xem xét mối liên hệ giữa AI, năng lực cá nhân, môi trường tổ chức và quản trị đại học.

Kết quả tổng hợp gợi mở rằng AI có thể hỗ trợ nữ giảng viên, nhà nghiên cứu tiếp cận tri thức, nâng cao hiệu quả công việc, tăng sự tự tin trong môi trường số và mở rộng mạng lưới hợp tác học thuật. Những lợi ích đó tạo thêm điều kiện để phụ nữ tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và đổi mới.

Tuy nhiên, làm việc hiệu quả hơn không tự động mang lại vị trí lãnh đạo. Một nữ giảng viên có thể sử dụng AI thành thạo và có nhiều đóng góp chuyên môn, nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dự án quan trọng, các mạng lưới học thuật có ảnh hưởng hoặc các vị trí tham gia hoạch định chiến lược. Khoảng cách này cho thấy năng lực công nghệ mới chỉ là một phần của câu chuyện.

Theo tham luận, điểm mấu chốt nằm ở khả năng chuyển hóa năng lực thành cơ hội. Việc ghi nhận thành tích, phân bổ khối lượng công việc, hỗ trợ phát triển nghề nghiệp, lựa chọn nhân sự cho các nhiệm vụ chiến lược và cơ chế thăng tiến đều có thể tạo thuận lợi hoặc trở thành rào cản đối với nữ trí thức. Vì thế, dù có năng lực công nghệ, phụ nữ vẫn có thể có những cơ hội lãnh đạo rất khác nhau.

Không chỉ đào tạo AI, cần thay đổi cách trao cơ hội

Tham luận đề xuất một khung tiếp cận nhiều tầng: năng lực AI có thể nâng cao khả năng chủ động nghề nghiệp và tiếng nói học thuật; song những năng lực ấy phải được tổ chức ghi nhận, hỗ trợ và chuyển hóa thành cơ hội lãnh đạo. Quản trị có trách nhiệm đóng vai trò xuyên suốt để cơ hội đó trở thành quyền tham gia quyết định một cách thực chất. Đây là khung diễn giải được rút ra từ tổng quan tài liệu, chưa phải là một chuỗi tác động nhân quả đã được kiểm chứng bằng các khảo sát thực nghiệm.

Từ đó, nghiên cứu gợi ý rằng các trường đại học nên tập trung vào 4 ưu tiên. Trước hết là rà soát việc sử dụng AI trong tuyển dụng, phân công công việc, đánh giá nghiên cứu và xét thăng tiến, để tránh lặp lại những thiên lệch giới sẵn có trong dữ liệu hoặc tiêu chí đánh giá. Tiếp đến là tạo cơ chế để năng lực số của phụ nữ được chuyển hóa thành cơ hội chủ trì nhiệm vụ, tham gia các dự án chiến lược và phát triển sự nghiệp.

Đại biểu tham dự hội nghị

Một ưu tiên khác là bảo đảm nữ giảng viên, nhà nghiên cứu không chỉ sử dụng AI mà còn có tiếng nói trong các quyết định về việc lựa chọn, triển khai và quản trị công nghệ tại trường đại học. Cùng với đó, các quyết định có sử dụng AI cần minh bạch, có sự giám sát của con người, có khả năng giải thích và có cơ chế xem xét lại khi cần thiết.

Những gợi mở này có ý nghĩa tham khảo đối với các trường đại học Việt Nam trong quá trình chuyển đổi số. Bên cạnh các khóa bồi dưỡng kỹ năng AI, cơ sở giáo dục cần xem xét cách ghi nhận đóng góp của nữ giảng viên, cơ hội tiếp cận các vị trí có ảnh hưởng và mức độ tham gia của họ trong việc hoạch định chính sách công nghệ.

Thông điệp cốt lõi của tham luận không phải là phủ nhận lợi ích của AI, mà là nhìn nhận công nghệ như một điều kiện hỗ trợ, chứ chưa phải là giải pháp đầy đủ cho bình đẳng trong lãnh đạo học thuật. Câu hỏi đặt ra không chỉ là phụ nữ đã sẵn sàng sử dụng AI hay chưa, mà còn là các trường đại học có sẵn sàng biến sự tham gia và năng lực số của họ thành cơ hội thăng tiến, tiếng nói và quyền ra quyết định công bằng hay không.