Đây cũng là hướng kết nối tri thức khoa học với tri thức nghề, góp phần bảo tồn bản sắc và phát triển bền vững các làng gốm Việt Nam. 

Ngày 8/11/2026, tại Bảo tàng Gốm Bát Tràng, Hội thảo “Nguyên liệu gốm truyền thống Việt Nam” đã tập trung trao đổi những kết quả nghiên cứu mới về nguồn nguyên liệu đất, tiêu chí đánh giá chất lượng và khả năng ứng dụng trong sản xuất. Hội thảo nằm trong khuôn khổ đề tài “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu đất sử dụng tại một số nhóm làng nghề gốm sứ truyền thống chính tại Việt Nam”, do Viện Các Khoa học Trái đất chủ trì, thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới.

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là cách tiếp cận liên ngành, kết hợp địa chất, khoáng vật học, hóa học, kỹ thuật vật liệu với lịch sử và tri thức thủ công truyền thống. Thay vì chỉ tìm kiếm những mỏ đất có trữ lượng lớn, nhóm nghiên cứu hướng tới xác định đặc tính nguyên liệu phù hợp với yêu cầu của từng dòng sản phẩm gốm.

Quang cảnh hội thảo

Đưa tri thức nghề vào hệ thống tiêu chí khoa học

Đất là yếu tố quyết định nhiều đặc tính của sản phẩm gốm, từ độ dẻo khi tạo hình, độ co ngót trong quá trình sấy, nung đến màu sắc và độ bền thành phẩm. Qua nhiều thế hệ, nghệ nhân đã tích lũy kinh nghiệm nhận biết đất bằng màu sắc, độ mịn, độ dẻo và khả năng đáp ứng các công đoạn sản xuất.

Tuy nhiên, khi nguồn nguyên liệu truyền thống thay đổi, những kinh nghiệm này cần được bổ sung bằng các phương pháp phân tích khoa học để xác định chính xác đặc tính của đất và khả năng thay thế.

Theo ThS Nguyễn Ánh Dương (Viện Các Khoa học Trái đất), nhóm nghiên cứu đã xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá nguyên liệu dựa trên việc đối chiếu mẫu đất đang được sử dụng tại các cơ sở sản xuất thuộc ba nhóm: gốm men và sứ, sành, đất nung. Các chỉ tiêu được xem xét bao gồm thành phần hóa học, khoáng vật, cấp hạt và tính chất cơ lý, trong đó có độ co khi sấy và nung.

Cách làm này giúp việc đánh giá nguyên liệu không dừng ở thành phần riêng lẻ mà hướng tới khả năng đáp ứng toàn bộ quy trình sản xuất của từng dòng gốm.

Ở góc độ lịch sử và văn hóa, TS Nguyễn Văn Anh (Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) phân tích các dòng gốm dựa trên đặc điểm xương, men và độ lửa. Theo ông, di sản gốm không chỉ là sản phẩm vật chất mà còn là nguồn lực cho sáng tạo và phát triển.

Sự kết hợp giữa cách phân loại của lịch sử văn hóa và tiêu chí kỹ thuật của nghiên cứu vật liệu giúp nhìn nhận nguyên liệu gốm trong mối quan hệ giữa tài nguyên, kỹ thuật sản xuất và bản sắc sản phẩm.

Phân tích mẫu đất, xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên

Một trong những kết quả quan trọng của đề tài là khối lượng dữ liệu được thu thập và phân tích. Nhóm nghiên cứu đã thực hiện phân tích 170 mẫu bằng các phương pháp như huỳnh quang tia X (XRF), nhiễu xạ tia X (XRD), phân tích nhiệt, xác định cấp hạt và các chỉ tiêu cơ lý.

Đồng thời, dữ liệu từ hơn 1.000 mỏ và điểm khoáng sản được chuẩn hóa thành 438 hồ sơ về các nhóm nguyên liệu như sét kaolin, feldspar, sét gốm sứ, sét chịu lửa và sét gạch ngói.

Theo TS Phạm Thị Dung (Viện Các Khoa học Trái đất), trường hợp Phù Lãng là một ví dụ cụ thể về việc ứng dụng các phương pháp khoa học để tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế. Do đất sét tại chỗ khan hiếm, nhóm nghiên cứu đã thu thập 56 mẫu đất ở nhiều địa phương, đối chiếu với 7 mẫu nguyên liệu đang được sử dụng tại hai cơ sở sản xuất trong làng.

TS Phạm Thị Dung (Viện Các Khoa học Trái đất)

 Các mẫu được phân tích thành phần hóa học bằng XRF, thành phần khoáng vật bằng XRD và những đặc tính cơ lý như độ dẻo, độ co ngót khi sấy, nung, độ hút nước và độ trắng sau nung.

Kết quả cho thấy một số khu vực tại Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng có triển vọng về mức độ tương đồng của đất sét với nguyên liệu Phù Lãng. Các nguồn đất tại Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Vĩnh Long cũng có những đặc điểm gần với nguyên liệu làng nghề nhưng khoảng cách địa lý xa hơn.

Để đánh giá khả năng thay thế, nhóm nghiên cứu xây dựng chỉ số tương đồng. Những mẫu đạt từ 0,60 trở lên được xếp vào nhóm rất phù hợp; từ 0,45 đến dưới 0,60 thuộc nhóm phù hợp trung bình, có thể xem xét làm nguyên liệu phối trộn chính. Việc sử dụng thực tế vẫn cần được kiểm chứng qua phối liệu, tạo hình và nung thử.

Bên cạnh đó, nghiên cứu về dấu hiệu đồng vị trên 7 mẫu gốm Kim Lan và Chu Đậu cũng bước đầu ghi nhận một số mẫu có chỉ dấu địa hóa tương đồng. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý kết quả này chưa đủ để khẳng định các hiện vật có cùng nguồn đất hay nhà cung ứng, mà cần thêm dữ liệu thành phần từ các mỏ nguyên liệu để đối chiếu.

Những kết quả trên cho thấy vai trò của phương pháp phân tích hiện đại trong việc mở rộng phạm vi tìm kiếm, sàng lọc và đánh giá tài nguyên, đồng thời tạo cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu và ứng dụng.

Từ dữ liệu phòng thí nghiệm đến ứng dụng trong sản xuất

Một hướng phát triển được đặt ra là tổ chức dữ liệu nguyên liệu trên nền tảng WebGIS, cho phép tra cứu vị trí, đặc điểm địa chất, kết quả phân tích và khuyến nghị sử dụng theo từng nhóm sản phẩm. Đây sẽ là cầu nối giữa kết quả nghiên cứu với nhu cầu lựa chọn nguyên liệu của các làng nghề.

Tuy nhiên, dữ liệu khoa học chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành những chỉ dẫn kỹ thuật dễ sử dụng. Kỹ sư Lê Ngọc Thạch cho rằng cần tăng cường kiểm soát chất lượng đất, cao lanh và khoáng liệu đầu vào, bởi sự khác biệt giữa các mỏ và từng lô hàng có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo hình, độ co ngót, màu xương và chất lượng sản phẩm sau nung.

Giảng viên Nguyễn Thành Công (Bộ môn Silicat, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội) cũng đề xuất chuyển các thông số hóa học và khoáng vật thành chỉ dẫn kỹ thuật cụ thể: đánh giá đất sét theo độ dẻo, cao lanh theo hàm lượng nhôm và độ trắng, tràng thạch theo khả năng trợ chảy. Qua đó, việc lựa chọn nguyên liệu có thể chính xác hơn, đồng thời góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Từ phía nghệ nhân, bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, mong muốn kết quả nghiên cứu sớm được hoàn thiện để các cơ sở sản xuất có căn cứ lựa chọn vùng đất, nguyên liệu và thành phần phối liệu phù hợp với từng sản phẩm. Nghệ nhân Vũ Thái Hường, Phó ban vận động Hiệp hội Gốm sứ Mạo Khê (Quảng Ninh), cũng đề nghị các nhà khoa học khảo sát, xác định thành phần khoáng vật và tính chất kỹ thuật của đất tại địa phương để hỗ trợ xử lý, phối liệu và nung.

Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội

Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất Nguyễn Xuân Anh nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện kết quả nghiên cứu thông qua thử nghiệm và phản hồi trực tiếp từ các làng nghề. Hệ thống GIS cũng cần được triển khai thử nghiệm trước khi mở rộng ứng dụng.

Từ những phân tích trong phòng thí nghiệm đến kinh nghiệm của nghệ nhân và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp, nghiên cứu nguyên liệu gốm truyền thống đang mở ra hướng tiếp cận mới: lấy tri thức khoa học làm nền tảng, lấy thực tiễn sản xuất làm thước đo và lấy giá trị văn hóa của làng nghề làm mục tiêu bảo tồn. Khi tri thức truyền thống được hệ thống hóa bằng khoa học hiện đại, tài nguyên đất không chỉ được khai thác hiệu quả hơn mà còn trở thành nền tảng để các dòng gốm Việt Nam tiếp tục phát triển mà không đánh mất bản sắc.

Ngày 8/11/2026, tại Bảo tàng Gốm Bát Tràng, hội thảo “Nguyên liệu gốm truyền thống Việt Nam” đã tập trung trao đổi những kết quả nghiên cứu mới về nguồn nguyên liệu đất, tiêu chí đánh giá chất lượng và khả năng ứng dụng trong sản xuất. Hội thảo nằm trong khuôn khổ đề tài “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu đất sử dụng tại một số nhóm làng nghề gốm sứ truyền thống chính tại Việt Nam”, do Viện Các Khoa học Trái đất chủ trì, thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới.

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là cách tiếp cận liên ngành, kết hợp địa chất, khoáng vật học, hóa học, kỹ thuật vật liệu với lịch sử và tri thức thủ công truyền thống. Thay vì chỉ tìm kiếm những mỏ đất có trữ lượng lớn, nhóm nghiên cứu hướng tới xác định đặc tính nguyên liệu phù hợp với yêu cầu của từng dòng sản phẩm gốm.

Đưa tri thức nghề vào hệ thống tiêu chí khoa học

Đất là yếu tố quyết định nhiều đặc tính của sản phẩm gốm, từ độ dẻo khi tạo hình, độ co ngót trong quá trình sấy, nung đến màu sắc và độ bền thành phẩm. Qua nhiều thế hệ, nghệ nhân đã tích lũy kinh nghiệm nhận biết đất bằng màu sắc, độ mịn, độ dẻo và khả năng đáp ứng các công đoạn sản xuất.

Tuy nhiên, khi nguồn nguyên liệu truyền thống thay đổi, những kinh nghiệm này cần được bổ sung bằng các phương pháp phân tích khoa học để xác định chính xác đặc tính của đất và khả năng thay thế.

Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội

Theo ThS Nguyễn Ánh Dương (Viện Các Khoa học Trái đất), nhóm nghiên cứu đã xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá nguyên liệu dựa trên việc đối chiếu mẫu đất đang được sử dụng tại các cơ sở sản xuất thuộc ba nhóm: gốm men và sứ, sành, đất nung. Các chỉ tiêu được xem xét bao gồm thành phần hóa học, khoáng vật, cấp hạt và tính chất cơ lý, trong đó có độ co khi sấy và nung.

Cách làm này giúp việc đánh giá nguyên liệu không dừng ở thành phần riêng lẻ mà hướng tới khả năng đáp ứng toàn bộ quy trình sản xuất của từng dòng gốm.

Ở góc độ lịch sử và văn hóa, TS Nguyễn Văn Anh (Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) phân tích các dòng gốm dựa trên đặc điểm xương, men và độ lửa. Theo ông, di sản gốm không chỉ là sản phẩm vật chất mà còn là nguồn lực cho sáng tạo và phát triển.

Sự kết hợp giữa cách phân loại của lịch sử văn hóa và tiêu chí kỹ thuật của nghiên cứu vật liệu giúp nhìn nhận nguyên liệu gốm trong mối quan hệ giữa tài nguyên, kỹ thuật sản xuất và bản sắc sản phẩm.

Phân tích mẫu đất, xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên

Một trong những kết quả quan trọng của đề tài là khối lượng dữ liệu được thu thập và phân tích. Nhóm nghiên cứu đã thực hiện phân tích 170 mẫu bằng các phương pháp như huỳnh quang tia X (XRF), nhiễu xạ tia X (XRD), phân tích nhiệt, xác định cấp hạt và các chỉ tiêu cơ lý.

Đồng thời, dữ liệu từ hơn 1.000 mỏ và điểm khoáng sản được chuẩn hóa thành 438 hồ sơ về các nhóm nguyên liệu như sét kaolin, feldspar, sét gốm sứ, sét chịu lửa và sét gạch ngói.

Theo TS Phạm Thị Dung (Viện Các Khoa học Trái đất), trường hợp Phù Lãng là một ví dụ cụ thể về việc ứng dụng các phương pháp khoa học để tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế. Do đất sét tại chỗ khan hiếm, nhóm nghiên cứu đã thu thập 56 mẫu đất ở nhiều địa phương, đối chiếu với 7 mẫu nguyên liệu đang được sử dụng tại hai cơ sở sản xuất trong làng.

Các mẫu được phân tích thành phần hóa học bằng XRF, thành phần khoáng vật bằng XRD và những đặc tính cơ lý như độ dẻo, độ co ngót khi sấy, nung, độ hút nước và độ trắng sau nung.

Kết quả cho thấy một số khu vực tại Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng có triển vọng về mức độ tương đồng của đất sét với nguyên liệu Phù Lãng. Các nguồn đất tại Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Vĩnh Long cũng có những đặc điểm gần với nguyên liệu làng nghề nhưng khoảng cách địa lý xa hơn.

Để đánh giá khả năng thay thế, nhóm nghiên cứu xây dựng chỉ số tương đồng. Những mẫu đạt từ 0,60 trở lên được xếp vào nhóm rất phù hợp; từ 0,45 đến dưới 0,60 thuộc nhóm phù hợp trung bình, có thể xem xét làm nguyên liệu phối trộn chính. Việc sử dụng thực tế vẫn cần được kiểm chứng qua phối liệu, tạo hình và nung thử.

Bên cạnh đó, nghiên cứu về dấu hiệu đồng vị trên 7 mẫu gốm Kim Lan và Chu Đậu cũng bước đầu ghi nhận một số mẫu có chỉ dấu địa hóa tương đồng. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý kết quả này chưa đủ để khẳng định các hiện vật có cùng nguồn đất hay nhà cung ứng, mà cần thêm dữ liệu thành phần từ các mỏ nguyên liệu để đối chiếu.

Những kết quả trên cho thấy vai trò của phương pháp phân tích hiện đại trong việc mở rộng phạm vi tìm kiếm, sàng lọc và đánh giá tài nguyên, đồng thời tạo cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu và ứng dụng.

Từ dữ liệu phòng thí nghiệm đến ứng dụng trong sản xuất

Một hướng phát triển được đặt ra là tổ chức dữ liệu nguyên liệu trên nền tảng WebGIS, cho phép tra cứu vị trí, đặc điểm địa chất, kết quả phân tích và khuyến nghị sử dụng theo từng nhóm sản phẩm. Đây sẽ là cầu nối giữa kết quả nghiên cứu với nhu cầu lựa chọn nguyên liệu của các làng nghề.

Tuy nhiên, dữ liệu khoa học chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành những chỉ dẫn kỹ thuật dễ sử dụng. Kỹ sư Lê Ngọc Thạch cho rằng cần tăng cường kiểm soát chất lượng đất, cao lanh và khoáng liệu đầu vào, bởi sự khác biệt giữa các mỏ và từng lô hàng có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo hình, độ co ngót, màu xương và chất lượng sản phẩm sau nung.

Giảng viên Nguyễn Thành Công (Bộ môn Silicat, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội) cũng đề xuất chuyển các thông số hóa học và khoáng vật thành chỉ dẫn kỹ thuật cụ thể: đánh giá đất sét theo độ dẻo, cao lanh theo hàm lượng nhôm và độ trắng, tràng thạch theo khả năng trợ chảy. Qua đó, việc lựa chọn nguyên liệu có thể chính xác hơn, đồng thời góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Từ phía nghệ nhân, bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, mong muốn kết quả nghiên cứu sớm được hoàn thiện để các cơ sở sản xuất có căn cứ lựa chọn vùng đất, nguyên liệu và thành phần phối liệu phù hợp với từng sản phẩm. Nghệ nhân Vũ Thái Hường, Phó ban vận động Hiệp hội Gốm sứ Mạo Khê (Quảng Ninh), cũng đề nghị các nhà khoa học khảo sát, xác định thành phần khoáng vật và tính chất kỹ thuật của đất tại địa phương để hỗ trợ xử lý, phối liệu và nung.

Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất Nguyễn Xuân Anh nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện kết quả nghiên cứu thông qua thử nghiệm và phản hồi trực tiếp từ các làng nghề. Hệ thống GIS cũng cần được triển khai thử nghiệm trước khi mở rộng ứng dụng.

Từ những phân tích trong phòng thí nghiệm đến kinh nghiệm của nghệ nhân và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp, nghiên cứu nguyên liệu gốm truyền thống đang mở ra hướng tiếp cận mới: lấy tri thức khoa học làm nền tảng, lấy thực tiễn sản xuất làm thước đo và lấy giá trị văn hóa của làng nghề làm mục tiêu bảo tồn. Khi tri thức truyền thống được hệ thống hóa bằng khoa học hiện đại, tài nguyên đất không chỉ được khai thác hiệu quả hơn mà còn trở thành nền tảng để các dòng gốm Việt Nam tiếp tục phát triển mà không đánh mất bản sắc.

Nguồn ảnh: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam