Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: VGP

Phát biểu tại Hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách” diễn ra ngày 28/7, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đánh giá chủ đề hội thảo có ý nghĩa đặc biệt kịp thời, bám sát các định hướng lớn của Trung ương về đổi mới mô hình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Theo Bộ trưởng, việc hội thảo được tổ chức ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV càng cho thấy tính thời sự của vấn đề, trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng và không gian phát triển mới cho chặng đường tiếp theo.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đã dần đạt tới giới hạn. Để duy trì đà phát triển, Việt Nam không thể tiếp tục chỉ dựa vào các không gian phát triển quen thuộc mà cần một tầm nhìn mới nhằm hình thành những không gian phát triển mang tính đột phá.

Trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà phải trở thành động lực cốt lõi để kiến tạo các không gian phát triển mới. Cùng với chuyển đổi số, đây sẽ là yếu tố then chốt giúp thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ lớn: làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá những không gian hoàn toàn mới.

Đề cập đến việc nâng cấp các không gian phát triển hiện có, Bộ trưởng nhấn mạnh vai trò của khoa học và công nghệ trong việc khai thác hiệu quả các lợi thế sẵn có của đất nước. Lấy kinh tế biển làm ví dụ, ông cho rằng biển là lợi thế đặc biệt của Việt Nam, song để phát triển ở tầm cao hơn, việc khai thác không thể tiếp tục theo phương thức truyền thống mà cần dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại.

Theo Bộ trưởng, phát triển kinh tế biển xanh theo định hướng của Trung ương đòi hỏi công nghệ phải đi trước một bước. Các thành tựu khoa học sẽ góp phần đánh giá chính xác nguồn tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, ứng dụng công nghệ sinh học biển, cũng như nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro môi trường. Hiệu quả của mô hình kinh tế biển xanh sẽ phụ thuộc đáng kể vào mức độ ứng dụng công nghệ và khả năng làm chủ các giải pháp quản lý, giám sát môi trường.

Bên cạnh việc làm mới các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn giữ vai trò dẫn dắt trong việc hình thành các không gian phát triển mới như không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Theo ông, nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì ba lĩnh vực trên chính là những “vùng đất mới”, nơi công nghệ và dữ liệu sẽ quyết định năng lực cạnh tranh. Đồng thời, những đột phá lớn nhất nhiều khả năng sẽ xuất hiện tại các điểm giao thoa giữa các không gian này.

Đối với không gian ngầm, Bộ trưởng cho rằng thách thức không chỉ nằm ở việc khai thác dưới lòng đất mà còn ở yêu cầu quản trị đồng bộ giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp trọng tâm là xây dựng cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính ba chiều cùng các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, từ đó giúp quy hoạch đi trước một bước và hạn chế xung đột hạ tầng.

Đối với không gian tầm thấp, đây được xem là một vùng biên kinh tế mới giàu tiềm năng nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn. Theo Bộ trưởng, khoa học và công nghệ cần đóng vai trò xây dựng hạ tầng số, phát triển bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên, đồng thời hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để làm cơ sở cấp phép theo mức độ rủi ro.

Đối với không gian vũ trụ, Bộ trưởng nhận định đây là lĩnh vực phản ánh năng lực cạnh tranh công nghệ của mỗi quốc gia. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu; đồng thời tăng cường nghiên cứu và mở rộng hợp tác quốc tế nhằm từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi, qua đó tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển mạnh trên thế giới.

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành nền tảng kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị. Theo đó, cần chuyển từ phương thức quản lý hành chính sang mô hình quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; đồng thời mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ mới trong những lĩnh vực phát triển mới.

Bộ trưởng cũng cho rằng Nhà nước cần phát huy vai trò là khách hàng đầu tiên và khách hàng lớn thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu, mua sắm công, qua đó thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

“Mở rộng không gian phát triển cũng chính là mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định.

Theo Bộ trưởng, thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương để cụ thể hóa các chủ trương chiến lược thành những chương trình, kế hoạch hành động thiết thực, góp phần tạo động lực tăng trưởng mới và thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.