Các đại biểu tham sự hội thảo. Ảnh: ĐHTĐHN

Vừa qua, tại Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, Hội thảo khoa học quốc tế - Diễn đàn Văn hóa và Giáo dục Mùa thu lần thứ ba (AFCE 2026) diễn ra với chủ đề “Văn hóa và giáo dục sáng tạo: Giải pháp phát triển bền vững”. Các phiên thảo luận tập trung vào mối quan hệ giữa văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ và phát triển con người trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập quốc tế.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Hồng Cường, Hiệu trưởng Trường Đại học Thủ đô Hà Nội phát biểu đề dẫn Hội thảo. Ảnh: ĐHTĐHN

Phát biểu khai mạc và trình bày báo cáo đề dẫn, PGS.TS Đỗ Hồng Cường, Hiệu trưởng Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, cho rằng cần đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ cách tiếp cận từng lĩnh vực riêng lẻ sang kết nối văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo ông, văn hóa tạo nền tảng giá trị và bản sắc; giáo dục phát triển năng lực con người; khoa học và công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, thúc đẩy sáng tạo. Trong hệ sinh thái tri thức tương lai, các lĩnh vực này cần được kết nối để phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.

Đề cập đến tác động của AI đối với giáo dục, PGS.TS Đỗ Hồng Cường nhận định công nghệ đang làm thay đổi hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá và quản trị nhà trường. Những ứng dụng như STEM tích hợp AI, cá nhân hóa học tập bằng nền tảng AI tạo sinh, chatbot hỗ trợ học tập hay quản trị AI có trách nhiệm cho thấy phạm vi chuyển đổi ngày càng rộng.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Công nghệ chỉ là phương tiện. Mục tiêu cốt lõi của giáo dục vẫn là phát triển năng lực tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sáng tạo, khả năng hợp tác, học tập suốt đời và các giá trị nhân văn của người học”.

Quan điểm này cũng là vấn đề xuyên suốt trong các tham luận tại phiên chuyên đề “Giáo dục sáng tạo và phát triển bền vững”. Các nhà nghiên cứu cho rằng hiệu quả đổi mới giáo dục không thể chỉ được đánh giá qua số lượng thiết bị, nền tảng số hay công cụ AI được đưa vào trường học. Điều quan trọng là người học có được khuyến khích chủ động tìm tòi, đặt câu hỏi, trao đổi, thử nghiệm và tự tìm lời giải hay không.

PGS.TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm, dự hội thảo. Ảnh: ĐHTĐHN

Trong tham luận “Giáo dục sáng tạo trong kỷ nguyên số: Động lực thúc đẩy phát triển bền vững”, nhóm tác giả Đặng Thị Minh Hiền (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và Nghiêm Xuân Khoát (Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia) xác định ba yếu tố làm nên giáo dục sáng tạo, gồm đổi mới phương pháp giảng dạy, ứng dụng công nghệ số và xây dựng môi trường học tập mở.

Nghiên cứu được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu 20 chuyên gia giáo dục, nhà quản lý, kết hợp thảo luận nhóm và phân tích tài liệu chính sách. Kết quả cho thấy công nghệ số tạo điều kiện triển khai những phương thức dạy và học mới, trong khi giáo dục sáng tạo đóng vai trò kết nối, chuyển những tác động của công nghệ thành giá trị phục vụ phát triển bền vững.

Theo nhóm tác giả, đầu tư công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng đổi mới phương pháp giảng dạy và xây dựng môi trường học tập cởi mở, tạo điều kiện để người học phát huy tính chủ động.

Để những đổi mới này đi vào thực tiễn, năng lực của đội ngũ giáo viên là một trong những vấn đề cần được quan tâm. Trong tham luận “Giáo dục sáng tạo vì phát triển bền vững: Đề xuất khung năng lực cho sinh viên sư phạm ngành Khoa học tự nhiên ở Việt Nam”, Nguyễn Thị Thuần (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và Nguyễn Thành Nam (Tổ chức Kenan Foundation Asia) tổng quan 37 nguồn nghiên cứu trong nước và quốc tế giai đoạn 2015-2026.

Chuyên gia nêu ý kiến phản biện tại hội thảo. Ảnh: ĐHTĐHN

Từ đó, nhóm tác giả đề xuất khung năng lực gồm 4 thành tố với 12 năng lực thành phần, tập trung vào nhận thức về phát triển bền vững; sư phạm sáng tạo; hành động và hợp tác; năng lực số và AI trong giáo dục vì phát triển bền vững.

Khung năng lực được xây dựng theo hướng phù hợp với đặc thù đào tạo giáo viên Khoa học tự nhiên tại Việt Nam. Tuy nhiên, đây mới là đề xuất ban đầu, chưa qua thẩm định chuyên gia và kiểm định thực nghiệm. Nhóm tác giả cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu để xác nhận tính phù hợp trước khi đưa vào vận dụng.

Chuyên gia, nhà khoa học quốc tế trao đổi tại hội thảo. Ảnh: ĐHTĐHN

Một hướng tiếp cận khác được đề cập trong nghiên cứu của Đào Tân Lý (Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội) về xây dựng văn hóa nhà trường phổ thông. Qua khảo sát 329 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh, tác giả đề xuất 8 nhóm tiêu chí với 42 chỉ báo, đạt điểm đánh giá trung bình 4,30/5,00.

Nghiên cứu cho thấy đổi mới giáo dục không chỉ phụ thuộc vào chương trình hay phương pháp giảng dạy mà còn gắn với môi trường học đường. Trong đó, giao tiếp, ứng xử, sự tôn trọng và tinh thần hợp tác là những yếu tố cần được chú trọng để xây dựng văn hóa nhà trường tích cực.

Cùng hướng nghiên cứu về môi trường đào tạo, tham luận “Xây dựng môi trường văn hóa - giáo dục sáng tạo nhằm phát triển năng lực nghề nghiệp của sinh viên khối ngành sư phạm” đề xuất mô hình gồm 6 thành tố. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của tương tác xã hội, học tập cộng tác và sự hỗ trợ của giảng viên trong quá trình hình thành năng lực nghề nghiệp cho sinh viên.

Theo các tác giả, môi trường đào tạo giáo viên cần kết hợp cơ sở vật chất hiện đại, công nghệ giáo dục với các mối quan hệ nhân văn, tạo điều kiện để sinh viên phát triển toàn diện. Mô hình này cần tiếp tục được kiểm chứng trong thực tiễn tại các cơ sở đào tạo sư phạm.

Các diễn giả trình bài tham luận tại Diễn đàn. Ảnh: ĐHTĐHN

Tác động của AI đối với năng lực học tập và tư duy phản biện cũng được phân tích qua nghiên cứu của Phan Thị Mai Hoa (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội).

Khảo sát 200 sinh viên tại một số trường đại học ở Hà Nội cho thấy việc sử dụng AI có mối liên hệ tích cực với hiệu quả học tập và tư duy phản biện, trong đó mối liên hệ với hiệu quả học tập rõ hơn. Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc vào công nghệ có thể làm suy yếu những tác động tích cực này.

Do khảo sát được thực hiện tại một thời điểm và sử dụng mẫu thuận tiện, kết quả chưa đủ cơ sở để khẳng định quan hệ nhân quả. Từ nghiên cứu, tác giả nhấn mạnh AI nên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, không thay thế quá trình suy nghĩ, phân tích và đánh giá độc lập của sinh viên.

Bên cạnh đổi mới phương pháp và ứng dụng công nghệ, mối liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cũng là vấn đề được đặt ra tại diễn đàn.

Trong tham luận của Phạm Huyền Trang (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và Hàn Thị Mỹ Hạnh (Trường Đại học Công nghiệp và Thương mại Hà Nội), các tác giả phân tích vai trò hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo nhân lực, trong đó có việc xem xét các chính sách liên quan như Nghị định số 125/2026/NĐ-CP.

Nhóm nghiên cứu chỉ ra những vấn đề cần quan tâm khi triển khai mô hình hợp tác, gồm phương thức phối hợp, chi phí tham gia và hiệu quả đối với người học. Theo đó, chất lượng đào tạo và năng lực thực tế của người học cần được coi là thước đo hiệu quả của hoạt động liên kết.

Không chỉ tập trung vào giáo dục, AFCE 2026 còn đặt vấn đề phát huy giá trị văn hóa và di sản trong phát triển bền vững. Một trong những thông điệp được đưa ra tại diễn đàn là cần chuyển từ tư duy lưu giữ di sản đơn thuần sang bảo tồn gắn với khai thác giá trị, đưa di sản vào giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

GS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến tại phiên toàn thể.Ảnh: ĐHTĐHN

Tại phiên toàn thể, dưới sự chủ tọa của GS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến, GS.TS Gregory Alexander và PGS.TS Nguyễn Văn Tuân, 6 báo cáo khoa học tập trung vào những vấn đề liên ngành giữa văn hóa, giáo dục và công nghệ.

Các tham luận gồm: “Từ di sản đến sáng tạo: Vai trò của văn hóa - giáo dục trong thúc đẩy phát triển bền vững tại Việt Nam” của TS Phạm Thị Thanh Hương và ThS Lê Anh Thư (Văn phòng UNESCO tại Việt Nam); “Chuyển đổi số trong văn hóa và giáo dục: Tiếp cận nhân văn số vì sự phát triển bền vững” của GS.TS Umberto Ansaldo (Trường Đại học VinUni); “Quản trị giáo dục thông minh và phát triển bền vững: Kinh nghiệm và hàm ý chính sách cho Việt Nam” của GS.TS Trần Trung, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Văn phòng Quốc hội.

Ảnh: ĐHTĐHN

Bên cạnh đó là báo cáo “Giáo dục sáng tạo trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo: Cân bằng giữa đổi mới công nghệ và giá trị nhân văn từ góc nhìn giáo dục Nam Phi” của GS.TS Gregory Alexander và TS Brenton Fredericks (Đại học Công nghệ Trung ương Free State, Nam Phi); “Ứng dụng trò chơi hóa và học tập ngầm trong phát triển nhận thức” của ông Shangyup Kim, đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành ZEP Co., Ltd. (Hàn Quốc); “Phục dựng nghề làm giấy sắc phong của dòng họ Lại ở phường Nghĩa Đô, Hà Nội: Bài học từ quá trình khôi phục giấy Hanji của Hàn Quốc” của TS Lê Thị Thu Hương (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và GS.TS Ahn Kyong Hwan (Đại học Chosun, Hàn Quốc).

Hội thảo năm nay tiếp nhận 315 bài viết của các tác giả trong và ngoài nước, trong đó 237 bài được tuyển chọn công bố trong kỷ yếu hội thảo. Các nội dung nghiên cứu phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với những vấn đề liên ngành giữa văn hóa, giáo dục, ngôn ngữ và công nghệ.

Từ các phiên thảo luận, diễn đàn thống nhất ba thông điệp trọng tâm: sáng tạo là động lực thúc đẩy phát triển bền vững; các giá trị nhân văn, liêm chính học thuật và bản sắc văn hóa cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình chuyển đổi số, ứng dụng AI; di sản truyền thống cần được kết nối với công nghệ hiện đại và kinh nghiệm quốc tế để tạo nguồn lực cho công nghiệp văn hóa và giáo dục đại học.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.Ảnh: ĐHTĐHN

Các trao đổi tại AFCE 2026 góp phần bổ sung luận cứ khoa học cho việc kết nối văn hóa, giáo dục và công nghệ trong định hướng phát triển bền vững, đồng thời thúc đẩy hợp tác nghiên cứu giữa Trường Đại học Thủ đô Hà Nội với các chuyên gia, cơ sở giáo dục trong nước và quốc tế.

Các nữ trí thức chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: ĐHTĐHN