Có một kiểu người trẻ khiến người khác nhìn vào vừa tiếc nuối vừa khó hiểu.

Họ từng là niềm tự hào của gia đình. Thành tích học tập xuất sắc, hồ sơ đẹp, từng bước đi gần như đều đúng “kịch bản thành công” mà xã hội mong đợi. Nhưng đến một ngày, họ đột nhiên mất phương hướng. Không còn nhiệt huyết với công việc, không biết mình muốn gì, thậm chí thấy cuộc sống chẳng còn điều gì khiến bản thân thật sự hào hứng.

Tiểu Vũ (Trung Quốc) là một người như thế.

Cậu tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin của một trường thuộc 985 danh tiếng ở Bắc Kinh, từng học thạc sĩ ở Mỹ. Để có được tấm bằng ấy, bố mẹ Tiểu Vũ đã bán căn nhà cũ, gom gần như toàn bộ số tiền tích cóp nhiều năm để lo học phí và chi phí sinh hoạt cho con. Ai cũng nghĩ tương lai của cậu sẽ rộng mở: hoặc ở lại nước ngoài, hoặc bước vào một tập đoàn công nghệ lớn với mức thu nhập đáng mơ ước.

Nhưng sau khi trở về nước, Tiểu Vũ liên tục nghỉ việc. Khi thì cảm thấy môi trường công ty lớn quá áp lực, lúc lại chê startup thiếu ổn định. Công việc ở viện thiết kế gần nhà cũng không giữ chân được cậu quá vài tháng.

"Con thấy làm gì cũng không có hứng". Đó là câu nói khiến cha mẹ Tiểu Vũ day dứt nhất.

Ở tuổi gần 30, cậu vẫn có năng lực, có bằng cấp, có nền tảng tốt. Nhưng điều từng khiến cậu sáng bừng lên ngày còn đi học dường như đã biến mất. Ánh mắt háo hức của cậu học sinh từng đoạt huy chương vàng Olympic năm nào giờ chỉ còn lại vẻ mệt mỏi và trống rỗng.

Ảnh minh hoạ

Tiểu Vũ không phải trường hợp cá biệt.

Ngày càng nhiều người trẻ rơi vào trạng thái “sống không cảm giác”. Họ vẫn đi làm, vẫn hoàn thành công việc, vẫn tồn tại giữa guồng quay cuộc sống, nhưng trong lòng luôn có một khoảng trống rất khó gọi tên. Không hẳn là trầm cảm, cũng không hoàn toàn lười biếng. Chỉ là họ không còn tìm thấy ý nghĩa trong những điều mình đang làm.

“Căn bệnh rỗng ruột”

Nhà tâm lý học Từ Khải Văn của Đại học Bắc Kinh từng gọi hiện tượng này là “căn bệnh rỗng ruột” - một trạng thái mà con người mất động lực sống từ bên trong. Bề ngoài họ vẫn ổn, nhưng sâu bên trong, ngọn lửa từng thôi thúc họ cố gắng đã dần tắt đi. Điều đáng suy nghĩ là nhiều người trẻ rơi vào trạng thái ấy lại từng là những đứa trẻ “rất ngoan”.

Họ lớn lên trong lịch học kín đặc. Học thêm, ngoại ngữ, kỹ năng mềm, lớp năng khiếu… gần như mọi khoảng thời gian đều được sắp xếp sẵn. Ngay cả sở thích cũng phải mang tính “có ích” hoặc phục vụ cho tương lai.

Nhiều đứa trẻ chưa từng được hỏi mình thực sự thích gì.

Trong các lớp học vẽ, không ít em nhỏ phải tô màu giống hệt mẫu của giáo viên. Trong lớp tiếng Anh, nhiều em đọc theo “phát âm chuẩn” như một cái máy. Từ nhỏ, các em đã quen với việc làm đúng yêu cầu hơn là tự khám phá bản thân. Khi một người lớn lên trong sự sắp đặt quá kỹ lưỡng, họ có thể trở thành một học sinh xuất sắc, nhưng chưa chắc đã hiểu mình muốn sống như thế nào.

Đó cũng là lý do nhiều người trẻ hiện nay dù có bằng cấp tốt, công việc ổn định vẫn luôn cảm thấy lạc lõng. Họ giống như những chậu cây cảnh được cắt tỉa đẹp mắt nhưng bộ rễ chưa bao giờ có cơ hội phát triển tự nhiên.

Trong khi đó, điều khiến một con người thật sự có sức sống thường lại đến từ những thứ rất nhỏ: cảm giác tò mò, niềm say mê, sự chủ động được thử và sai.

Tại một trung tâm trải nghiệm nghề nghiệp dành cho thanh thiếu niên, từng có một cậu học sinh cấp hai ngồi hàng giờ trong khu sửa chữa ô tô chỉ để nhìn bản vẽ động cơ. Người quản lý kể rằng có những đứa trẻ sẵn sàng đăng ký một hoạt động suốt nhiều tháng chỉ vì quá yêu thích.

Sự tập trung và háo hức ấy lại hiếm dần ở nhiều người trưởng thành.

Không ít người trẻ đi làm hiện nay chỉ cố “sống qua ngày”. Họ thức dậy vì trách nhiệm, hoàn thành công việc vì áp lực tài chính, rồi trở về nhà với chiếc điện thoại trên tay như một cách giết thời gian. Điều họ thiếu không phải năng lực, mà là cảm giác được kết nối với chính cuộc sống của mình.

Có lẽ điều khó khăn nhất với cha mẹ thời nay là chấp nhận rằng kinh nghiệm của thế hệ trước không còn luôn đúng. Những con đường từng được xem là “an toàn” hay “đảm bảo tương lai” đang thay đổi rất nhanh trong thời đại AI và công nghệ.

Vì thế, điều con trẻ cần đôi khi không phải là một lộ trình hoàn hảo được vạch sẵn, mà là quyền được lựa chọn, được thử nghiệm và được sai.

Một đứa trẻ thích quan sát mây trời, mê sửa xe, thích trồng cây hay say mê làm gốm… chưa chắc sẽ “vô dụng” như người lớn nghĩ. Chính những điều tưởng nhỏ bé ấy có thể trở thành nơi nuôi dưỡng cảm xúc sống và động lực nội tại của các em sau này. Điều đáng sợ nhất ở người trẻ không phải là nghỉ ngơi một thời gian hay chưa thành công sớm. Điều đáng sợ là họ không còn dám thử nữa, không còn tin mình có thể sống theo một cách khác.

May mắn là nhiều người, dù từng chênh vênh, vẫn có thể tìm lại hướng đi khi được trao cơ hội nhìn thấy cuộc sống rộng hơn. Giống như Tiểu Vũ, sau thời gian dài mất phương hướng, gần đây đã bắt đầu quan tâm đến công việc từ xa và những mô hình làm việc linh hoạt hơn.