Câu chuyện của hai nhà khoa học nữ gốc Việt ở Bỉ và Luxembourg sẽ mở ra cho độc giả những góc nhìn “bếp núc” hơn về ứng dụng của chuyên ngành họ nghiên cứu cũng như mong muốn đóng góp cho Việt Nam trong năm 2026 này.

Trên “Cánh đồng Thần Nông thời 4.0”

TS Nguyễn Ninh Thuận đang làm việc cho tập đoàn BASF chi nhánh tại Bỉ (Agricultural Solutions Belgium NV), nơi chuyên nghiên cứu, phát triển và kinh doanh các giải pháp nông nghiệp. Cụ thể hơn, lĩnh vực chị dành nhiều tâm huyết chính là ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn, tạo và phát triển giống cây nông nghiệp, đặc biệt là công nghệ tái tổ hợp phân tử, biến đổi và chỉnh sửa gen. Để dễ hình dung hơn, có thể ví ngày xưa các vị Thần Nông cày đất, gieo mầm bằng đôi tay và kinh nghiệm thì ngày nay, những người làm công nghệ gen nông nghiệp như TS Ninh Thuận cũng gieo mầm, nhưng trên cánh đồng của phân tử, gen, mã di truyền.

TS Nguyễn Ninh Thuận

Xưa hay nay thì mục đích vẫn vậy: tìm giống tốt, gen tối ưu và tạo ra những “nông cụ” mới phù hợp sự biến đổi của môi trường.

Năm 2003, sau khi hoàn thành luận án tiến sĩ công nghệ sinh học, chuyên sâu về di truyền phân tử thực vật, TS Ninh Thuận vào làm việc ở Bayer CropScience – nhánh chuyên nghiên cứu khoa học cây trồng và các giải pháp nông nghiệp của tập đoàn Bayer. Khởi đầu với vị trí nhà di truyền học năm 2003, chị dẫn dắt phát triển các dự án sử dụng dấu chuẩn di truyền trong chọn tạo giống lúa kháng bệnh bạc lá, rồi tới năm 2007, để đáp ứng được nhu cầu ứng dụng mạnh mẽ di truyền phân tử trong các chọn tạo giống lúa, chị đã được cử sang Singapore để thành lập trung tâm di truyền và chọn tạo giống phân tử, đồng thời phụ trách toàn cầu chương trình nghiên cứu chọn tạo các giống lúa lai bằng ứng dụng công nghệ sinh học. Sáu năm sau, chị chuyển về Bỉ với vai trò phụ trách toàn cầu chương trình nghiên cứu chọn tạo các giống cây cải dầu (canola).

Đến 2018, Bayer bán lại bộ phận giống cây trồng cho BASF, “cánh đồng” đổi chủ nhưng không đổi mục đích. TS Thuận cho biết: “Bộ phận Agricultrural solutions chi nhánh Bỉ của BASF cần rất nhiều sáng tạo để tìm ra các ứng dụng của công nghệ sinh học như công nghệ tế bào, công nghệ gen. Đặc biệt ứng dụng công nghệ sinh học phân tử đang là chìa khóa để chọn và tạo giống cây mới mang các đặc tính ưu việt: thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt hơn, có thể kháng sâu, bệnh hoặc biến đổi đặc tính một số gen để tạo giống cải chứa dầu có khả năng chịu nhiệt độ cao, chuyên dùng trong chiên rán.”

Công nghệ sinh học đang được ví là “nguồn lực mới” cho tăng trưởng kinh tế, bớt phụ thuộc tài nguyên truyền thống. Hiện TS Nguyễn Ninh Thuận cũng là trưởng nhóm Công nghệ sinh học, một trong bốn trụ cột mà Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg (gọi tắt ViLaB) muốn tập hợp để kết nối và hỗ trợ phát triển khoa học công nghệ cho Việt Nam. Trên “cánh đồng” này, TS Thuận muốn chia sẻ kinh nghiệm sau 23 năm tích lũy và trải nghiệm ở châu Âu nhằm giúp phát triển các dự án nghiên cứu và phát triển những sản phẩm có giá trị cao, chọn lựa công nghệ tiên tiến.

TS Nguyễn Ninh Thuận bên cánh đồng hoa cải dầu

Hơn 20 năm công tác ở Bỉ nói riêng và tại châu Âu nói chung, tỉ lệ nữ làm khoa học như chị trong ngành này có nhiều không? TS Thuận chia sẻ thông tin thú vị: “Công nghệ sinh học là một nhánh của ngành khoa học nghiên cứu về sự sống và các sinh vật, do vậy thu hút khá nhiều bạn trẻ ở Bỉ, tỷ lệ nữ chiếm ít nhất 50%. Trong công ty tôi, tỉ lệ nam nữ không chênh lệch, thậm chí nữ nhiều hơn nam trong nghề kỹ thuật viên và nghiên cứu viên. Tỉ lệ này giảm dần và khuynh hướng nam nhiều hơn ở vị trí nhà khoa học/khoa học gia, chủ nhiệm đề tài hoặc chủ nhiệm dự án. Tôi nghĩ phụ nữ thường ưu tiên gia đình hơn sự nghiệp, công việc. Rất nhiều đồng nghiệp của tôi chọn làm 80% để có thời gian lo cho gia đình. Tuy nhiên con gái tôi thuộc thế hệ gen Z theo quan điểm tự do và đấu tranh cho bình đẳng giới lại không đồng tình với cách giải thích này của tôi.” (cười)

Trong năm 2026, TS Nguyễn Ninh Thuận hy vọng nhóm Công nghệ sinh học (thuộc ViLaB) do chị chủ trì sẽ kết nối và thực hiện được các dự án mới, tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị cao hơn và an toàn hơn cho ngành nông nghiệp của Việt Nam.

Tiến sĩ công nghệ thông tin Nguyễn Thanh Phương (Luxembourg)

TS Nguyễn Thanh Phương là Trưởng phòng phát triển AI cho Dennemeyer group- tập đoàn quản lý quyền sở hữu trí tuệ ở Luxembourg. Mục tiêu của cô và các cộng sự là đưa AI vào các ứng dụng quản lý quyền sở hữu trí tuệ để có thể tối ưu hoá quy trình quản lý quyền sở hữu trí tuệ, phát triển các giải pháp thông minh cho việc tìm kiếm bằng sáng chế, định giá bằng sáng chế, tạo chatbot chuyên biệt cho ngành quyền sở hữu trí tuệ. Từ 2014 đến nay cô cũng là nhà nghiên cứu tại ĐH Luxembourg, chuyên các bài toán về AI để dự đoán gen gây bệnh và dự đoán tổ hợp thuốc chữa bệnh.

TS Nguyễn Thanh Phương

Trước khi hỏi chuyện TS Thanh Phương, người viết bài này tham khảo ChatGPT rằng phỏng vấn một nữ trí thức làm việc trong ngành Trí tuệ nhân tạo tại Luxembourg, theo bạn nội dung gì cô ấy thích trả lời và nội dung nào cô ấy ngại đề cập? Kết quả: Các câu hỏi cô ấy sẽ thích trả lời là “Cô thấy những xu hướng AI nào trong 5–10 năm tới là quan trọng nhất?” “Theo cô, điều gì làm cho một mô hình AI thực sự thông minh hoặc có trách nhiệm?” Và những nội dung có thể cô ấy không thích trả lời: “Làm thế nào cô cân bằng công việc và gia đình?” “Có bao giờ cô gặp khó khăn vì là phụ nữ trong ngành AI không?”

Vậy theo TS Nguyễn Thanh Phương, người từng 6 năm làm việc trong Viện nghiên cứu của Microsoft tại Ý (từ 2008- 2014), thì có cần nâng cấp những câu hỏi và câu trả lời trên không, cụ thể nâng cấp thế nào? Cô vui vẻ chia sẻ: “Hiện tại ChatGPT hay các mô hình AI dựa chủ yếu vào nguồn thông tin sẵn có của số đông nên nói chung sẽ tạo ra các câu trả lời chính xác. Tuy nhiên có câu trả lời tốt hay không còn phụ thuộc câu hỏi. Ví dụ cùng câu hỏi như trên nhưng đưa thêm dữ liệu là nữ trí thức người Việt hoặc lĩnh vực cô ấy làm thì có thể có câu trả lời khác. Việc đúng hay sai còn tuỳ thuộc người được hỏi là ai, ngữ cảnh gì. Trong trường hợp này thì vừa đúng vừa sai. Ví dụ tôi vẫn là phụ nữ Việt Nam nên tính Á đông sẽ cao, không ngại những câu hỏi liên quan đến cân bằng công việc và gia đình vì tôi vốn dĩ thiên về gia đình. Nhưng nếu hỏi một người nước ngoài cùng làm nghề này có thể lại khác. Vì vậy để nâng cấp câu trả lời của AI không chỉ phụ thuộc AI mà còn phụ thuộc rất lớn vào người dùng.”

TS Nguyễn Thanh Phương phát biểu tại Hội nghị Phát huy nguồn lực kiều bào- Thúc đẩy quan hệ Việt Nam- EU tháng 6 năm 2025

Khi còn làm ở các viện, TS Phương tham gia nhiều Hội thảo và hội nghị của giới học thuật để cập nhật về mặt kỹ thuật. Cô tâm sự “Có giai đoạn tôi phải đi công tác và dự hội nghị nhiều nên việc ở nhà hoàn toàn dựa vào chồng. May mắn là con trai cũng đã lớn và chồng tôi cũng hỗ trợ nhiều. Tuy nhiên, tôi vẫn luôn cố gắng cân bằng công việc và gia đình.” Sự cân bằng ấy gần đây còn được thử thách thêm khi TS Phương đảm nhận cương vị Chủ tịch Mạng lưới người Việt tại Luxembourg (VietLux Network), tham gia tổ chức các hoạt động từ thiện trong cộng đồng. Sức bền ấy dựa vào bản tính năng động hay còn một tâm nguyện nào nữa? “Người Việt nói chung và người Việt ở nước ngoài nói riêng đều có tinh thần yêu nước, lòng tự tôn dân tộc rất lớn. Hầu hết đều muốn cống hiến và giúp sức cho quê hương dù ở bất cứ nơi nào. Tôi cũng muốn duy trì mối liên hệ của các thế hệ thứ 2, thứ 3, thứ 4 sinh ra ở nước ngoài, để các em vẫn cảm giác Việt Nam là một phần của mình. Đây là những giá trị dù AI tiên tiến thế nào cũng không thay thế được con người. Cốt lõi văn hoá và truyền thống là những giá trị lâu bền nhất gắn kết con người, làm cho con người ưu việt hơn máy móc.”

Năm 2026 sẽ có thêm rất nhiều thành tựu mới, nhiều mô hình, nhiều giải thuật hơn về AI. Người dùng cũng nhận thức rõ hơn về AI. Vì vậy nữ tiến sĩ ngành công nghệ thông tin ở Luxembourg TS Nguyễn Thanh Phương mong các dự án nơi cô công tác sẽ có những bước đột phá mới trong quản lý quyền sở hữu trí tuệ - một ngành ứng dụng AI khá muộn so với các ngành khác. Hiện cô vẫn duy trì một số dự án nghiên cứu với các trường đại học tại Việt Nam và hi vọng có thêm dự án làm việc chung với các công ty và doanh nghiệp trong nước để giúp định hướng, lập chiến lược dùng AI cũng như chuyển đổi số cho các doanh nghiệp và tổ chức ở Việt Nam. Những dự án này có thể thông qua Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg (ViLaB) nơi cô đang là hội viên. Cô chia sẻ tâm huyết: “Tôi sẵn sàng hỗ trợ, làm công tác tư vấn, huấn luyện và làm dự án về AI với các tổ chức và doanh nghiệp ở Việt Nam. Nếu đưa được các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo tạo sinh, hệ đa tác nhân, các hệ thống mô hình ngôn ngữ lớn về trong nước thì sẽ rất hữu ích. Hiện nay AI tại Việt Nam cũng rất phát triển, có thể sẽ cần những kinh nghiệm chạy dự án về AI một cách xuyên suốt và tổng thể. Chúng ta không chỉ cần những bài học thành công từ các nước phát triển, mà còn có thể học những bài học thất bại từ họ để từ đó tối ưu hoá việc phát triển các ứng dụng AI ở Việt Nam một cách tốt nhất.”

Bên cạnh công tác chuyên môn, với tư cách Chủ tịch Mạng lưới người Việt tại Luxembourg, TS Thanh Phương cũng mong trong năm 2026 cùng với VietLux Network tổ chức thêm nhiều hoạt động văn hoá giao lưu cho cộng đồng người Việt ở Luxembourg đồng thời quảng bá văn hóa Việt sâu rộng hơn tại nước này.