Xiwen Gong (trái), Ellen Roche (giữa) và Zhen Xu (phải) là những người chiến thắng giải thưởng Sony Women in Technology năm 2026. Ảnh: Sony

Tập đoàn Sony cùng Nature vừa công bố ba gương mặt chiến thắng Giải thưởng Sony Women in Technology Award with Nature năm 2026. Bước sang năm thứ hai tổ chức, giải thưởng tiếp tục ghi nhận những đóng góp nổi bật của các nhà khoa học nữ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM).

Mỗi nhà khoa học được trao khoản tài trợ trị giá 250.000 USD nhằm hỗ trợ phát triển và tăng tốc các nghiên cứu có tiềm năng tạo tác động tích cực tới xã hội và môi trường.

Ba gương mặt tiêu biểu của khoa học ứng dụng

Ở hạng mục nhà nghiên cứu trẻ, Xiwen Gong được vinh danh nhờ những nghiên cứu về thiết kế phân tử và giao diện của chất bán dẫn xử lý bằng dung dịch. Công trình của cô mở ra khả năng phát triển các thiết bị theo dõi sức khỏe liên tục, góp phần thúc đẩy y học cá thể hóa với độ chính xác cao hơn.

Trong khi đó, hai nhà khoa học ở giai đoạn giữa sự nghiệp đều ghi dấu ấn ở lĩnh vực y sinh. Ellen Roche được trao giải nhờ các nghiên cứu liên ngành về thiết bị y tế cấy ghép và đeo được, kết hợp mô phỏng robot và tính toán nhằm cải thiện hiệu quả điều trị, đặc biệt trong chăm sóc tim mạch.

Còn Zhen Xu gây chú ý với công trình tiên phong về histotripsy – công nghệ sử dụng siêu âm để phá hủy mô bệnh mà không cần phẫu thuật xâm lấn. Phương pháp này đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt cho điều trị khối u gan, mở ra hướng tiếp cận hoàn toàn mới trong điều trị ung thư.

Phát biểu tại lễ công bố Giải thưởng Sony Women in Technology Award with Nature 2026, ông Hiroaki Kitano, Giám đốc Công nghệ của Sony, nhấn mạnh ý nghĩa của giải thưởng trong việc ghi nhận những đóng góp tiên phong của các nhà khoa học nữ.

“Chúng tôi rất vinh dự được chúc mừng những người chiến thắng và các ứng viên lọt vào vòng chung kết năm nay. Những đóng góp của họ phản ánh đúng tinh thần mà giải thưởng hướng tới: thúc đẩy tiến bộ khoa học và tạo ra tác động tích cực cho xã hội,” ông Kitano nói.

Theo ông, các nhà nghiên cứu được vinh danh không chỉ đang mở rộng ranh giới của khoa học và công nghệ, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền cảm hứng cho thế hệ phụ nữ trẻ theo đuổi các ý tưởng táo bạo, mang tính đột phá. Sony cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ các nhà khoa học này cũng như phát triển giải thưởng trong những năm tới.

Ở góc độ học thuật, bà Magdalena Skipper, Tổng Biên tập tạp chí Nature, cho rằng giải thưởng là sự ghi nhận xứng đáng đối với những nhà nghiên cứu nữ đang ở giai đoạn đầu và giữa sự nghiệp nhóm đối tượng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của khoa học và công nghệ.

“Các ứng viên năm nay là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh chuyển đổi của công nghệ khi kết hợp với sự sáng tạo và năng lực khoa học xuất sắc. Những đổi mới mà họ theo đuổi đang góp phần xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn cho xã hội và hành tinh,” bà Skipper nhận định.

Bà cũng nhấn mạnh rằng sự xuất sắc và bền bỉ của các nhà khoa học nữ không chỉ tạo ra giá trị khoa học, mà còn góp phần thúc đẩy một môi trường nghiên cứu toàn diện, nơi cơ hội được mở rộng cho nhiều thế hệ phụ nữ trong lĩnh vực STEM.

Những thông điệp từ hai đại diện của Sony và Nature cho thấy, bên cạnh giá trị tôn vinh, giải thưởng năm nay còn mang kỳ vọng lớn hơn: trở thành bệ phóng cho các ý tưởng khoa học có khả năng tạo ra thay đổi thực chất, đồng thời nuôi dưỡng một thế hệ nhà khoa học nữ tự tin bước vào những lĩnh vực tiên phong của thế giới.

Mở ra kỷ nguyên điều trị ung thư không xâm lấn

Giáo sư, bác sĩ Zhen Xu cùng các cộng sự tại University of Michigan và HistoSonics đã tạo nên bước đột phá trong công nghệ histotripsy  phương pháp sử dụng sóng siêu âm cường độ cao để phá hủy mô bệnh mà không cần phẫu thuật.

Zhen Xu là người tiên phong trong phương pháp histotripsy, một phương pháp điều trị ung thư không xâm lấn sử dụng sóng âm hội tụ để tiêu diệt khối u. (Nguồn ảnh: Zhen Xu)

Công nghệ này cho phép bác sĩ “phẫu thuật không dao kéo”, điều trị ung thư và một số bệnh tim mạch mà không gây tổn thương xâm lấn cho bệnh nhân. Đến tháng 10/2023, phương pháp điều trị u gan bằng histotripsy đã được FDA phê duyệt, đánh dấu bước tiến quan trọng từ nghiên cứu sang ứng dụng lâm sàng.

Ý tưởng về công nghệ này được Zhen Xu hình thành từ đầu những năm 2000, khi bà còn là nghiên cứu sinh. Những thử nghiệm ban đầu trên mô tim lợn đã cho thấy hiệu quả bất ngờ: chỉ sau một phút tác động của sóng siêu âm, mô đã bị phá vỡ chính xác. Việc điều chỉnh tần số xung giúp giảm tiếng ồn và đồng thời tăng hiệu quả điều trị một phát hiện mang tính bước ngoặt.

Sau hơn hai thập niên phát triển, các nghiên cứu gần đây cho thấy histotripsy đạt hiệu quả kỹ thuật với khoảng 95% khối u gan và ung thư tuyến tiền liệt. Công nghệ này đang được kỳ vọng mở ra một kỷ nguyên mới trong điều trị ung thư.

Không dừng lại ở đó, nguồn lực từ giải thưởng Sony – Nature 2026 sẽ giúp nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển vật liệu dẫn điện phục vụ các liệu pháp kích thích thần kinh. Hướng đi này có thể cho phép điều trị tại nhà đối với các bệnh như Parkinson và Alzheimer, thông qua việc điều chỉnh hoạt động của các vùng não.

Những đóng góp của Zhen Xu đã được quốc tế ghi nhận khi bà được Time vinh danh trong danh sách 100 nhà lãnh đạo y tế có ảnh hưởng nhất.

Công nghệ mô phỏng nâng chuẩn chăm sóc tim mạch

Tiến sĩ Ellen Roche được vinh danh vì đã phát triển "máy mô phỏng robot" để kiểm tra cách các thiết bị y tế tương tác với mô tim người. Nghiên cứu liên ngành của bà trong việc ứng dụng các công nghệ tiên tiến vào phát triển các thiết bị y tế cấy ghép và đeo được, cũng như xây dựng các mô phỏng robot và máy tính để tăng cường thử nghiệm tương tác giữa thiết bị/mô với mục tiêu cải thiện chăm sóc tim mạch.

Ellen Roche đang phát triển các thiết bị y tế thế hệ mới để giúp phục hồi tim, phổi và các mô khác. Ảnh: Ellen Roche

Ellen Roche là một kỹ sư y sinh người Ireland và là Phó Giáo sư tại MIT thuộc Khoa Kỹ thuật Cơ khí và Viện Kỹ thuật Y tế và Khoa học Mỹ. Tiến sĩ Ellen Roche là người đã hiện thực hóa các thiết bị y tế có thể cấy ghép và đeo trên người thông qua mô phỏng robot và tính toán, trực tiếp cải thiện quy trình chăm sóc tim mạch toàn cầu. Cô điều hành Phòng thí nghiệm Thiết kế và Phát triển Công nghệ Trị liệu (TTDD Lab), tập trung vào việc tạo ra các thiết bị y tế sáng tạo để sửa chữa hoặc hỗ trợ chức năng tim mạch. Lĩnh vực nghiên cứu của cô chuyên sâu về robot mềm, vật liệu tương thích sinh học và các thiết bị cấy ghép trên người để cải thiện việc chăm sóc bệnh nhân tim.

Cô Roche cũng đã phát triển một thiết bị có tên 'Therepi' được gắn trực tiếp vào tim bị tổn thương và hoạt động như một kho chứa thuốc hoặc tế bào có thể được nạp lại nhiều lần từ một cổng dưới da. Therepi cho phép cung cấp thuốc bằng cách sử dụng các liệu pháp cục bộ, không xâm lấn nhiều lần khi cần thiết. Năm 2019, Roche là tác giả được nêu tên trong phát minh về băng dính hai mặt khô có thể được sử dụng để dán mô và thiết bị ướt. Băng dính này có thể được sử dụng trong phẫu thuật để dán các bề mặt ướt trong vài giây để chữa lành vết thương hoặc cấy ghép thiết bị y tế.

Vật liệu bán dẫn và tương lai của y học cá thể hóa

Tiến sĩ Xiwen Gong là một nhà khoa học và kỹ sư vật liệu tiêu biểu tại khoa Kỹ thuật Hóa học thuộc Đại học Michigan (Mỹ). Cô hiện đang điều hành nhóm nghiên cứu riêng mang tên Gong Research Group, tập trung vào các đổi mới về vật liệu nano và thiết bị điện tử sinh học. Cô đoạt giải thưởng Sony Women in Technology Award with Nature dành cho nhà khoa học trẻ với thiết kế chất bán dẫn cho phép theo dõi sức khỏe liên tục và cá nhân hóa. Đây là giải thưởng quốc tế dành cho những phụ nữ có đóng góp đột phá trong các lĩnh vực STEM.

Tiến sĩ Xiwen Gong là một nhà khoa học và kỹ sư vật liệu

Cô tập trung nghiên cứu thiết kế các loại bán dẫn xử lý dung dịch có tính ứng dụng cao trong y tế: Phát triển các cảm biến thông minh giúp theo dõi sức khỏe liên tục và can thiệp điều trị cá nhân hóa. Cô cũng đã nhận giải thưởng Wu Yi-fang Junior Faculty Award năm 2026 vì những đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực Kỹ thuật và Khoa học Ứng dụng.

Gong được công nhận nhờ các phương pháp kéo dài tuổi thọ của chất bán dẫn perovskite, giúp tạo ra các giải pháp thay thế rẻ hơn cho pin mặt trời silicon khả thi về mặt thương mại. Cô cũng đã chế tạo đèn LED linh hoạt bằng cách sử dụng tinh thể nano bán dẫn, hay còn gọi là chấm lượng tử. Đèn LED của cô ấy có thể được sử dụng trong các cảm biến sinh học đeo được và cấy ghép, chẳng hạn như miếng dán đo nồng độ oxy trong máu.

Từ điều trị ung thư không xâm lấn đến thiết bị tim mạch và vật liệu thông minh, những công trình này cho thấy xu hướng hội tụ của công nghệ và y học hiện đại. Điểm chung của các nghiên cứu không chỉ nằm ở tính đột phá, mà còn ở khả năng đưa khoa học tiến gần hơn tới đời sống, giải quyết trực tiếp những thách thức lớn của sức khỏe toàn cầu.