Không chỉ được biết đến là nhà vật lý và triết học lỗi lạc, bà Laura Bassi đã đi vào lịch sử với tư cách là người phụ nữ đầu tiên trên thế giới nhận bằng tiến sĩ khoa học, và cũng là nữ giáo sư được trả lương đầu tiên tại một trường đại học.

Kỳ tích giữa thời đại "nam quyền"

Ngày nay, việc một cá nhân được bổ nhiệm làm giáo sư tại một trường đại học danh giá là một thành tựu đáng nể. Nhưng nếu đặt cột mốc đó vào nước Ý thế kỷ XVIII, giữa thời điểm đỉnh cao của Thời kỳ Khai sáng, chúng ta mới thấy hết sự phi thường của Laura Bassi.

Theo nhà sử học Paula Findlen, đó là thời kỳ mà khoa học đang bùng nổ mạnh mẽ, các học giả nam giới không ngừng tranh giành địa vị và sự công nhận. Trong bối cảnh đó, việc một phụ nữ khẳng định được vị thế là điều gần như không tưởng.

Tuy nhiên, vào tháng 12 năm 1732, Đại học Bologna đã tạo nên một tiền lệ lịch sử khi chính thức bổ nhiệm bà Laura Maria Caterina Bassi làm giáo sư triết học tự nhiên, bất chấp những định kiến về giới tính.

Sự lựa chọn này không chỉ dựa trên tài năng học thuật xuất chúng của bà mà còn nằm trong chiến lược của thành phố Bologna. Nhà sử học Alberto Elena nhận định rằng, đây là một nỗ lực nhằm nâng cao uy tín và danh tiếng cho Bologna so với các thành bang khác của Ý.

“Sự sắp xếp này không vì yêu cầu của bà, mà vì ban lãnh đạo của trường muốn ghi nhận tài năng của bà Bassi, và cũng có lẽ là một cách để thành phố Bologna quảng bá hình ảnh thông qua người phụ nữ ưu tú này”, ông cho biết.

Nền tảng từ sự giáo dục "phi truyền thống"

Bà Laura Bassi sinh ra trong một gia đình có nền tảng giáo dục. Cha bà, Giuseppe Bassi, là một luật sư tiến bộ và có địa vị. Sớm nhận thấy con gái là một thần đồng, ông đã mạnh dạn đầu tư cho bà một chương trình giáo dục tư thục vô cùng đặc biệt. Đây được xem là một sự đầu tư khác thường nhưng đầy tự tin vào thời kỳ đó xuất phát từ tình yêu thương hết mực.

Thay vì những môn học nữ công gia chánh thông thường, bà Bassi được đào tạo chuyên sâu về những lĩnh vực vốn chỉ dành cho nam giới thời bấy giờ như toán học, tiếng Latinh, siêu hình học và triết học.

Bà đặc biệt say mê các học thuyết về cơ học cổ điển của Isaac Newton. Tinh thần độc lập và tư duy phản biện của Newton sau này đã trở thành kim chỉ nam cho mọi công trình nghiên cứu của bà.

Năm 1738, bà Laura Bassi kết hôn với bác sĩ, giáo sư Giovanni Giuseppe Veratti. Cuộc hôn nhân này đã tạo nên một trong những liên minh khoa học bền chặt và quyền lực nhất lịch sử, có thể sánh ngang với cặp đôi Marie và Pierre Curie của hơn một thế kỷ sau.

Khác với thực trạng chung của phụ nữ Ý thời bấy giờ khi phụ nữ trí thức thường chỉ đóng vai trò trợ lý hoặc "hậu phương" cho chồng, bà Bassi và ông Veratti làm việc trên vị thế hoàn toàn bình đẳng.

Dù giữ chức giáo sư, nhưng do những rào cản về giới tính, bà Bassi không được phép giảng dạy thường xuyên tại đại học. Những buổi lên lớp của bà thường bị biến thành những "show" trình diễn công cộng thay vì những buổi trao đổi học thuật đúng nghĩa.

Không chấp nhận bị hạn chế, với sự ủng hộ tuyệt đối của chồng, bà Bassi đã biến ngôi nhà của mình thành một "trường đại học thu nhỏ". Tại đây, họ mở các lớp học tư nhân, đón tiếp các học giả lừng danh khắp thế giới và tiến hành những thí nghiệm táo bạo.

Đáng chú ý nhất là các nghiên cứu về điện năng, một lĩnh vực được xem là mới mẻ và đầy phấn khích lúc bấy giờ. Họ không tiếc tiền bạc để trang bị những thiết bị thí nghiệm hiện đại nhất, biến tổ ấm thành một trung tâm nghiên cứu hàng đầu.

Di sản vĩnh cửu

Thành tựu rực rỡ nhất trong sự nghiệp của bà Bassi đến vào năm bà 65 tuổi, khi bà được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm bộ môn Vật lý Thực nghiệm tại Học viện Khoa học Bologna. Có một chi tiết đầy thú vị là chồng bà, ông Veratti, hoàn toàn hài lòng và tự hào khi được bổ nhiệm làm trợ giảng cho chính vợ mình.

Dù qua đời chỉ hai năm sau đó (năm 1778), nhưng bà Laura Bassi đã kịp để lại một di sản khổng lồ. Bà không chỉ mở đường cho phụ nữ tham gia vào giới học thuật mà còn chứng minh rằng: Trí tuệ và niềm đam mê khoa học không có giới hạn về giới tính.

Cuộc đời bà là minh chứng cho việc dùng tài năng để phá vỡ những rào cản định kiến khắt khe nhất của xã hội.