Nhạc sĩ Phạm Tuyên từ lâu đã được xem như một “người chép sử bằng âm nhạc” của Việt Nam. Trong hơn bảy thập kỷ cầm bút, ông không chỉ để lại một kho tàng ca khúc đồ sộ mà còn ghi dấu bằng tư cách, thái độ làm nghề và tinh thần cống hiến bền bỉ hiếm có. Ở tuổi đại thọ, tên tuổi Phạm Tuyên vẫn hiện diện trong đời sống xã hội theo một cách rất đặc biệt: âm nhạc của ông vẫn vang lên mỗi ngày, từ lễ hội lớn của đất nước cho đến những khoảnh khắc rất đỗi đời thường của người dân. 

Nhạc sĩ Phạm Tuyên là người chép sử bằng âm nhạc (ảnh: Nhạc sĩ Phạm Tuyên)

 Sinh ngày 12/1/1930 tại xã Lương Ngọc, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương, Phạm Tuyên lớn lên trong một gia đình trí thức nổi tiếng. Ông là con trai thứ chín của học giả Phạm Quỳnh - người từng giữ chức Thượng thư triều Nguyễn và là chủ bút tạp chí Nam Phong. Vượt lên những thăng trầm của lịch sử và gia đình, Phạm Tuyên luôn được đồng nghiệp và công chúng nhắc đến như một con người khiêm nhường, lạc quan, sống giản dị và giữ trọn một trái tim thuần khiết với âm nhạc.

Như Có Bác Trong Ngày Đại Thắng là một trong những trường ca bất hủ nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tác 

Sự nghiệp sáng tác của ông trải dài hơn 70 năm, với khoảng 700 tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau. Trong đó, mảng nhạc cách mạng là dấu ấn nổi bật nhất, nơi Phạm Tuyên thể hiện khả năng nắm bắt hơi thở thời đại một cách nhanh nhạy và chính xác hiếm thấy. Nhiều ca khúc của ông được viết trong thời gian rất ngắn, thậm chí chỉ trong vài giờ, nhưng lại có sức sống bền bỉ suốt nhiều thập kỷ. Như Có Bác Trong Ngày Đại Thắng được ông viết trong đêm 28/4/1975, vang lên trên làn sóng phát thanh đúng trưa ngày 30/4 và gần như ngay lập tức trở thành bài hát gắn liền với ngày thống nhất đất nước. Đảng Đã Cho Ta Một Mùa Xuân ra đời năm 1960, mang giai điệu valse trong sáng, trang trọng cả nước thuộc, còn Chiến Đấu Vì Độc Lập Tự Do được viết ngay trong năm 1979, phản ánh tinh thần thời sự rất rõ nét trong âm nhạc của ông.

Nhạc sĩ Phạm Tuyên còn có loạt ca khúc thiếu nhi là ký ức tập thể của người Việt, điển hình như Chú Voi Con Ở Bản Đôn 

Song song với những bản hùng ca lịch sử, Phạm Tuyên còn được công chúng yêu mến đặc biệt ở mảng ca khúc thiếu nhi. Với hơn 200 bài hát dành cho trẻ em, ông là một trong số rất ít nhạc sĩ có tác phẩm đi cùng nhiều thế hệ từ lúc còn nằm nôi cho đến khi trưởng thành. Những ca khúc như Chiếc Đèn Ông Sao, Chú Voi Con Ở Bản Đôn, Tiến Lên Đoàn Viên,... không chỉ quen thuộc mà còn trở thành một phần ký ức tập thể của tuổi thơ Việt Nam. Âm nhạc thiếu nhi của Phạm Tuyên giản dị, trong trẻo, giàu tính giáo dục nhưng không lên gân, không áp đặt, đúng với tinh thần ông luôn theo đuổi: viết cho trẻ em bằng sự tôn trọng và thấu hiểu.

Ở mảng nhạc trữ tình và chuyển ngữ, nhạc sĩ Phạm Tuyên cũng để lại những dấu ấn riêng. Các ca khúc như Gửi Nắng Cho Em, Con Kênh Ta Đào cho thấy một khía cạnh mềm mại, sâu lắng khác trong phong cách sáng tác của ông. Bên cạnh đó, ông còn là người chuyển ngữ nhiều ca khúc nước ngoài nổi tiếng, góp phần giới thiệu âm nhạc quốc tế đến với công chúng Việt Nam trong giai đoạn còn nhiều hạn chế về giao lưu văn hóa.

Âm nhạc của Phạm Tuyên trải dài nhiều lĩnh vực (ảnh: Facebook)

 Không chỉ là một nhạc sĩ sáng tác, Phạm Tuyên còn giữ nhiều vai trò quản lý và lãnh đạo quan trọng trong đời sống âm nhạc. Tại Hà Nội, ông từng đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội Âm nhạc Hà Nội trong ba nhiệm kỳ liên tiếp, từ năm 1996 đến năm 2010. Trong thời gian công tác, nhạc sĩ Phạm Tuyên đã thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động sáng tác về Thủ đô, xây dựng cộng đồng nghệ sĩ âm nhạc Hà Nội gắn kết và giàu sức sống. Sau khi rời ghế Chủ tịch, ông được tôn vinh là Chủ tịch danh dự của Hội cho đến nay.

Ở cấp trung ương, ông từng là Ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Hội Âm nhạc Việt Nam suốt 20 năm, từ 1963 đến 1983. Bên cạnh đó, vị nhạc sĩ còn giữ vị trí Trưởng ban Biên tập Âm nhạc của Đài Tiếng nói Việt Nam, cũng như Chủ tịch Hội đồng Trung ương chỉ đạo hệ thống các Nhà Văn hóa Thiếu nhi toàn quốc - những vị trí cho thấy tầm ảnh hưởng chuyên môn lớn của ông trong lĩnh vực âm nhạc và giáo dục văn hóa.

Nhạc sĩ Phạm Tuyên giữ nhiều vai trò quản lý và lãnh đạo quan trọng trong đời sống âm nhạc (ảnh: Facebook)

 Bước sang tuổi 96 - 97, tính đến tháng 1/2026, nhạc sĩ Phạm Tuyên đã chính thức bước vào ngưỡng “U100”. Ở tuổi này, sức khỏe của ông suy giảm rõ rệt. Ông phải ngồi xe lăn, khả năng vận động hạn chế và trong nhiều thời điểm chỉ có thể giao tiếp với người thân bằng ánh mắt. Tuy vậy, theo gia đình chia sẻ, tinh thần của ông vẫn rất minh mẫn. Ông duy trì thói quen xem thời sự, nghe nhạc và đọc sách mỗi ngày, như một cách giữ nhịp kết nối với thế giới xung quanh.

Cuộc sống thường nhật của Phạm Tuyên hiện nay diễn ra trong một căn nhà tập thể giản dị trên phố Vạn Bảo, Hà Nội. Người luôn ở bên chăm sóc ông là con gái - nhà báo Phạm Hồng Tuyến, đồng thời cũng là cầu nối giúp lan tỏa những giá trị âm nhạc của cha đến với công chúng trẻ. Dù không còn xuất hiện thường xuyên trước truyền thông, mỗi thông tin về đời sống và sức khỏe của Phạm Tuyên vẫn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ xã hội, như một sự trân trọng dành cho một nhân vật đã đi cùng lịch sử âm nhạc nước nhà.

Tháng 5/2025, nhạc sĩ Phạm Tuyên được vinh danh là “Hiệp sĩ Dế Mèn” (ảnh: Facebook)

 Tháng 5/2025, nhạc sĩ Phạm Tuyên được vinh danh là “Hiệp sĩ Dế Mèn” - giải thưởng cao quý nhất của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, ghi nhận những cống hiến trọn đời của ông dành cho trẻ em. Tháng 1/2026, một chương trình âm nhạc mừng sinh nhật của ông được tổ chức trong không khí ấm cúng. Tại đây, nhạc sĩ đã không giấu được xúc động, bật khóc khi chứng kiến nhiều thế hệ, từ các nghệ sĩ gạo cội đến những em nhỏ, cùng hát vang những ca khúc do chính ông sáng tác.

Nhạc sĩ Phạm Tuyên ở bữa tiệc mừng sinh nhật tháng 1/2026 (ảnh: Tiền Phong)

 Trong suốt sự nghiệp, Phạm Tuyên đã nhận nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý như Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 2012, danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú năm 2011, Huân chương Lao động hạng Ba, Huân chương Độc lập hạng Nhì và Giải thưởng “Hiệp sĩ Dế Mèn” năm 2025. Tuy nhiên, với ông, những vinh danh ấy chưa bao giờ là mục tiêu tối thượng. Nhạc sĩ từng chia sẻ: “Tôi không cần những bằng khen trên tường, hạnh phúc nhất là khi ra đường, mọi người vẫn nhận ra và hát bài hát của mình.” Có lẽ chính triết lý giản dị ấy đã giúp Phạm Tuyên sống trọn vẹn với âm nhạc, để rồi đến khi tuổi cao sức yếu, ông vẫn hiện diện một cách bền bỉ trong ký ức và đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt.

Tuyết Anh