Ngồi cạnh nhau nhưng chưa chắc đã thực sự gần nhau

Bữa cơm tối đã dọn ra. Người mẹ vừa hỏi chuyện công việc của chồng, người cha vừa trả lời vừa nhìn màn hình điện thoại. Đứa con đang kể chuyện ở lớp bỗng dừng lại vì không ai phản hồi. Một lúc sau, mỗi người lại tiếp tục với chiếc điện thoại của mình, còn câu chuyện ban đầu cũng trôi qua. Đó không phải tình huống xa lạ trong nhiều gia đình hiện nay. Điện thoại trở thành vật dụng quen thuộc trong công việc, học tập, giải trí và liên lạc. Một thông báo từ cơ quan, tin nhắn của bạn bè hay vài phút xem tin tức có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, kể cả khi các thành viên đang ngồi bên nhau.

Điện thoại trong bữa cơm gia đình đôi khi khiến cuộc trò chuyện bị gián đoạn, làm giảm sự kết nối giữa các thành viên. Ảnh minh họa

 Không phải mọi lần sử dụng điện thoại trong lúc trò chuyện đều đáng lo ngại. Có khi đó là cuộc gọi quan trọng, việc cần giải quyết ngay hoặc đơn giản là một thông tin cần tra cứu. Vấn đề nằm ở chỗ những lần kiểm tra tưởng chừng ngắn ngủi có thể lặp lại liên tục, khiến cuộc trò chuyện bị ngắt quãng và người đang nói khó nhận được sự chú ý trọn vẹn. Một số nghiên cứu về việc sử dụng thiết bị công nghệ trong tương tác trực tiếp gọi hiện tượng công nghệ liên tục chen vào giao tiếp là technoference. Khi một người đang trò chuyện nhưng sự chú ý chuyển sang điện thoại, người đối diện có thể cảm thấy mình không được lắng nghe. Tổng quan nghiên cứu đăng trên Asian Journal of Psychiatry năm 2021 cũng xem xét mối liên hệ giữa việc sử dụng công nghệ với giao tiếp, sự gắn kết và sinh hoạt gia đình. Tuy nhiên, tác động cụ thể còn phụ thuộc vào cách sử dụng, hoàn cảnh và mối quan hệ giữa các thành viên.

Điều đáng lưu ý không hẳn là thời gian mỗi người cầm điện thoại nhiều hay ít, mà là thiết bị ấy có thường xuyên chen ngang những khoảnh khắc vốn dành cho nhau hay không. Một người có thể dành cả ngày để nhắn tin với người thân, gửi ảnh và cập nhật tình hình gia đình, nhưng khi trở về nhà lại ít khi ngẩng lên hỏi người ngồi cạnh hôm nay có chuyện gì vui. Trong gia đình, sự quan tâm đôi khi được thể hiện qua những điều rất nhỏ: nhìn vào người đang nói, hỏi thêm một câu, nhớ một chi tiết trong câu chuyện hôm trước hoặc nhận ra khi người thân có điều chưa vui. Những tín hiệu ấy dễ bị bỏ lỡ nếu sự chú ý liên tục bị chia nhỏ.

Đặc biệt, với trẻ em, cách người lớn sử dụng điện thoại cũng là một phần của môi trường giao tiếp mà trẻ quan sát mỗi ngày. Nếu cha mẹ thường xuyên vừa nghe con kể chuyện vừa xem màn hình, trẻ có thể dần coi đó là cách trò chuyện bình thường. Ngược lại, khi người lớn biết tạm dừng công việc trên điện thoại để lắng nghe, trẻ cũng có cơ hội học cách dành sự chú ý cho người khác. Điều này không có nghĩa phải loại bỏ điện thoại khỏi đời sống gia đình. Thiết bị vẫn mang lại nhiều tiện ích, giúp các thành viên liên lạc, học tập và giải quyết công việc. Điều cần cân nhắc là làm thế nào để công nghệ phục vụ cuộc sống mà không chiếm mất những khoảng thời gian gia đình muốn dành cho nhau.

Dành cho nhau những khoảng thời gian không bị ngắt quãng

Muốn thay đổi thói quen sử dụng điện thoại trong gia đình, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những quy định nghiêm ngặt. Một thỏa thuận nhỏ, được các thành viên cùng thống nhất và tự nguyện thực hiện, thường dễ duy trì hơn việc một người liên tục nhắc nhở những người còn lại. Chẳng hạn, cả nhà có thể thử dành một khoảng thời gian trong bữa cơm để không sử dụng điện thoại, trừ trường hợp cần thiết. Điện thoại được đặt sang một bên, tivi giảm âm lượng hoặc tắt đi nếu không ai thực sự theo dõi. Khi không còn quá nhiều yếu tố gây xao nhãng, các thành viên có thêm cơ hội trò chuyện về công việc, chuyện học hành hay những điều bình thường diễn ra trong ngày.

Bữa cơm gia đình không chỉ là lúc sum họp mà còn là khoảng thời gian để các thành viên lắng nghe, chia sẻ và hiểu nhau hơn. Ảnh minh họa

 Điều quan trọng là khoảng thời gian ấy không nên biến thành một cuộc kiểm tra hay buổi hỏi đáp bắt buộc. Trẻ không nhất thiết phải kể hết mọi chuyện ở trường; người lớn cũng không cần biến mỗi câu chuyện thành lời khuyên hoặc bài học. Đôi khi, chỉ cần nghe nhau nói hết câu, cùng cười trước một chuyện vui hoặc chia sẻ một điều khiến mình bận tâm cũng đủ để cuộc trò chuyện trở nên tự nhiên hơn.

Với những gia đình có con ở tuổi thiếu niên, việc thống nhất nguyên tắc sử dụng điện thoại càng cần sự trao đổi hai chiều. Thay vì chỉ yêu cầu con cất máy, cha mẹ có thể nói rõ lý do mình mong muốn cả nhà dành thời gian cho nhau, đồng thời lắng nghe nhu cầu liên lạc và giải trí của con. Nếu người lớn cũng thực hiện nguyên tắc ấy, quy định sẽ có tính thuyết phục hơn. Sự công bằng cũng cần được đặt ra. Không thể yêu cầu con không dùng điện thoại trong bữa cơm nhưng người lớn vẫn thoải mái trả lời tin nhắn công việc, xem video hoặc lướt mạng xã hội. Những nguyên tắc chỉ dành cho một thành viên dễ khiến trẻ cảm thấy bị áp đặt, trong khi mục tiêu của gia đình là cùng xây dựng thói quen giao tiếp tốt hơn.

Bên cạnh bữa cơm, gia đình có thể tạo thêm những khoảng thời gian chung thông qua việc đi bộ, cùng chuẩn bị bữa ăn, chăm sóc cây cối hoặc làm một việc mà nhiều thành viên yêu thích. Không phải hoạt động nào cũng cần được tổ chức cầu kỳ. Đôi khi, một cuộc trò chuyện ngắn trong lúc rửa rau, dọn bàn hay trên đường đưa con đi học cũng mở ra cơ hội để người thân hiểu nhau hơn. Với người thường xuyên phải xử lý công việc qua điện thoại, việc đặt giới hạn có thể khó hơn. Khi không thể tắt máy hoàn toàn, có thể thông báo trước với gia đình rằng mình cần giải quyết một việc cụ thể, sau đó quay lại cuộc trò chuyện. Cách làm này giúp người thân hiểu lý do gián đoạn, thay vì phải đoán xem mình có đang được chú ý hay không.

Mỗi gia đình có nhịp sống và nhu cầu sử dụng công nghệ khác nhau. Vì vậy, không có một quy tắc chung phù hợp với tất cả. Điều quan trọng là các thành viên nhận ra lúc nào điện thoại thực sự cần thiết, lúc nào có thể chờ thêm vài phút và khoảng thời gian nào nên ưu tiên cho sự hiện diện của người thân. Điện thoại giúp con người kết nối nhanh hơn, nhưng sự gần gũi trong gia đình vẫn cần những cuộc trò chuyện có lắng nghe và phản hồi. Đôi khi, thay đổi không bắt đầu từ việc sử dụng thiết bị ít đi thật nhiều, mà từ khoảnh khắc mỗi người chủ động đặt điện thoại xuống, nhìn người đối diện và hỏi tiếp câu chuyện còn dang dở.