Dữ liệu khoa học cần được kết nối để trở thành nguồn lực nghiên cứu. Ảnh minh họa: Cổng TTĐT Chính phủ).

Một kết quả nghiên cứu có thể không dừng lại ở giá trị của một đề tài. Nếu được lưu trữ, chuẩn hóa và kết nối đúng cách, dữ liệu tạo ra từ nghiên cứu này có thể tiếp tục được sử dụng trong những công trình khác, ở những lĩnh vực khác, qua đó tiết kiệm thời gian và chi phí.

Đây đang là một trong những yêu cầu đặt ra đối với hoạt động khoa học trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh. Năng lực nghiên cứu không chỉ phụ thuộc vào tri thức của từng cá nhân mà ngày càng gắn với khả năng tổ chức, quản trị và khai thác dữ liệu.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện vẫn được hình thành và lưu trữ theo nhiều cách khác nhau. Tiến sĩ Phạm Thị Xuân Nga, Phó Giám đốc Chi nhánh Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), cho biết các trường đại học, viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm và doanh nghiệp đang tự xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ nhu cầu riêng. Các đơn vị sử dụng những định dạng, tiêu chuẩn và phương thức xác thực khác nhau, gây khó khăn cho việc kết nối và trao đổi thông tin.

Sự thiếu đồng nhất còn thể hiện ngay trong cách mô tả dữ liệu. Cùng một loại thông tin nhưng mỗi đơn vị có thể sử dụng cách diễn giải khác nhau. Trong khi đó, dữ liệu giữa các cơ quan cũng có sự chênh lệch về số lượng và mức độ chuẩn hóa.

Hệ quả là nhiều nguồn dữ liệu chưa được khai thác hết giá trị. Có những dữ liệu chỉ được sử dụng trong phạm vi một đề tài rồi không tiếp tục được khai thác. Nếu được liên kết với các nguồn dữ liệu khác, chúng có thể hỗ trợ những phát hiện mới, đồng thời giảm thời gian và chi phí trong quá trình phát triển sản phẩm.

Khảo sát hiện trạng dữ liệu do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp Tập đoàn VNPT thực hiện mới đây cho thấy tỷ lệ số hóa của toàn Viện còn thấp, trong khi khối lượng tài liệu chưa được số hóa vẫn rất lớn. Dữ liệu được lưu trữ dưới nhiều định dạng, thiếu hệ thống quản trị tập trung và bộ tiêu chuẩn thống nhất. Đây là một điểm nghẽn lớn đối với quá trình chuyển đổi số của Viện.

Ở lĩnh vực khoa học tự nhiên, quá trình hình thành và quản lý dữ liệu đang được thúc đẩy bởi các thiết bị hiện đại, hệ thống cảm biến và công nghệ tính toán hiệu năng cao. Tuy nhiên, sự phát triển về công nghệ cũng đặt ra yêu cầu phải có phương thức tổ chức dữ liệu phù hợp để các nguồn thông tin có thể được sử dụng hiệu quả hơn.

Một số trường đại học lớn như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Hà Nội đã xây dựng các kho lưu trữ số, trong đó có luận văn, luận án, bài báo và các công bố khoa học. Dù vậy, những hệ thống này vẫn tương đối độc lập.

Với cách tổ chức hiện nay, một nhà nghiên cứu muốn tìm kiếm dữ liệu vẫn có thể phải truy cập cơ sở dữ liệu của từng đơn vị. Việc thiếu một hệ thống liên thông vì thế làm hạn chế khả năng tìm kiếm, khai thác và tái sử dụng dữ liệu giữa các tổ chức nghiên cứu.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Quách Thị Ngọc An (Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) cho rằng mục tiêu không phải xây dựng một “kho dữ liệu khổng lồ”, mà là tổ chức dữ liệu một cách hiệu quả. Khi đó, mỗi kết quả nghiên cứu có thể trở thành điểm xuất phát cho nghiên cứu tiếp theo; nhà khoa học dễ dàng tiếp cận nguồn lực cần thiết; doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận tri thức; còn cơ quan quản lý có cơ sở khoa học phục vụ hoạch định chính sách.

Vì vậy, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu khoa học không chỉ là bài toán công nghệ. Quá trình này cần sự phối hợp giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học, đồng thời liên quan đến thể chế, tiêu chuẩn, nhân lực và trách nhiệm chia sẻ dữ liệu.

Một hệ sinh thái hoàn chỉnh phải tạo được sự kết nối giữa dữ liệu, con người, hạ tầng công nghệ, tổ chức nghiên cứu và cơ chế quản trị. Đây cũng là điều kiện để dữ liệu từ những hệ thống riêng lẻ có thể trở thành nguồn lực chung phục vụ nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Ở cấp quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Chiến lược Dữ liệu Khoa học và Công nghệ đến năm 2030, xác định dữ liệu là một nguồn năng lượng mới của nền kinh tế tri thức.

Theo chiến lược, dữ liệu về nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn đo lường chất lượng và đổi mới sáng tạo sẽ được tích hợp, liên thông và phân tích đồng bộ trong một hệ thống dữ liệu mở. Hệ thống không chỉ phục vụ công tác quản lý nội bộ mà còn được chia sẻ, khai thác như một nguồn lực cho đổi mới sáng tạo.

Tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Kế hoạch 100 ngày chuyển đổi số đã được ban hành với các mục tiêu gồm hoàn thiện khung quản trị dữ liệu, xây dựng từ điển dữ liệu dùng chung và xây dựng quy chế quản lý, chia sẻ, khai thác dữ liệu. Việc này là nền tảng quan trọng để hình thành hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, đồng thời nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và hoạt động tư vấn chính sách.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối thay vì nằm rời rạc trong từng hệ thống, giá trị của kết quả nghiên cứu có thể được kéo dài vượt ra ngoài phạm vi của một đề tài hay một đơn vị. Đây là hướng đi cần thiết để dữ liệu khoa học thực sự trở thành một nguồn lực của nền kinh tế tri thức.

Câu chuyện xây dựng hệ sinh thái dữ liệu khoa học cũng có ý nghĩa đối với việc phát huy nguồn lực nữ trí thức. Khi kết quả nghiên cứu được chuẩn hóa, lưu trữ và kết nối, giá trị của công trình không chỉ nằm trong phạm vi một đơn vị hay một nhóm nghiên cứu mà còn có thêm cơ hội được tìm kiếm, tiếp cận và hợp tác phát triển.

Thực tế, Hội Nữ trí thức Việt Nam đang thúc đẩy kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Ngày 10/6/2026, Hội phối hợp với UN Women Việt Nam tổ chức hội thảo quốc tế với chủ đề “Nữ khoa học hướng tới thị trường: Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ nữ khoa học trong nền kinh tế xanh, kinh tế số”. Những hoạt động này cho thấy yêu cầu kết nối tri thức với thị trường đang được đặt ra cùng với việc phát huy vai trò của đội ngũ nữ khoa học.

Ở góc độ chính sách, ngày 19/5/2025, tại Văn bản 4324/VPCP-QHĐP, Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Khoa học và Công nghệ quan tâm, hỗ trợ, tạo điều kiện đặt hàng các nhiệm vụ khoa học và công nghệ phù hợp để Hội Nữ trí thức Việt Nam và các nữ khoa học Việt Nam tham gia nghiên cứu, đóng góp cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, một hệ thống dữ liệu khoa học có khả năng liên thông không chỉ phục vụ quản lý mà còn có thể hỗ trợ nhận diện nguồn lực nghiên cứu, tìm kiếm chuyên gia, kết nối các nhóm khoa học và tiếp cận kết quả nghiên cứu. Đây là cơ sở để các chương trình kết nối, hợp tác và thương mại hóa dành cho nữ khoa học có thêm nguồn thông tin phục vụ triển khai.

Đáng chú ý, ngày 9/6/2026, Hội Nữ trí thức Việt Nam tổ chức Lễ tôn vinh và biểu dương Hội viên Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu, 162 nhà khoa học, hội viên được tôn vinh, biểu dương, qua đó ghi nhận những đóng góp của đội ngũ nữ trí thức trong nghiên cứu khoa học, giáo dục, y tế, văn hóa và đối ngoại.

Những kết quả này cho thấy nguồn lực nữ trong khoa học đã hiện diện ở nhiều lĩnh vực. Khi dữ liệu nghiên cứu được quản trị thống nhất và chia sẻ hiệu quả hơn, việc kết nối những nguồn lực đó với các nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý sẽ có thêm nền tảng thông tin để triển khai.