Ảnh minh họa: ITN

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Một trong những nội dung đáng chú ý của nghị quyết là quy định cụ thể các trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây thiệt hại trong quá trình ứng dụng các lĩnh vực này.

Theo Điều 6 của Nghị quyết, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số sẽ được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa.

Quy định này hướng tới việc phân biệt giữa thiệt hại phát sinh từ rủi ro khách quan trong quá trình thực hiện đúng quy định với hành vi vi phạm pháp luật có lỗi. Trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, nơi nhiều giải pháp mới chưa có tiền lệ hoặc tiềm ẩn rủi ro, việc xác định trách nhiệm cần tính đến quá trình ra quyết định và các biện pháp phòng ngừa mà người thực hiện đã áp dụng.

Nghị quyết cũng đặt ra một trường hợp đặc thù đối với người thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao. Theo đó, nếu việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gây thiệt hại trong bối cảnh pháp luật chưa có quy định về quy trình thực hiện, các quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo hoặc chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn thì người thực hiện có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, việc loại trừ không được áp dụng một cách tự động. Người thực hiện phải xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, có cách làm đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt, đồng thời đáp ứng đầy đủ các điều kiện mà Nghị quyết đặt ra.

Trước hết, người thực hiện phải không tham nhũng. Nghị quyết xác định đây là việc không thực hiện các hành vi tham nhũng được quy định trong Luật Phòng, chống tham nhũng hoặc các tội phạm về tham nhũng theo Bộ luật Hình sự. Việc không tham nhũng phải được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác theo quy định của pháp luật kết luận bằng văn bản.

Điều kiện thứ hai là việc làm phải vì lợi ích chung. Theo Nghị quyết, lợi ích chung được hiểu là lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực hoặc địa phương; phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh mà không nhằm mang lại lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm hoặc xuất phát từ động cơ vụ lợi.

Điều kiện thứ ba liên quan trực tiếp đến kết quả của hoạt động. Các hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số phải hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh hoặc góp phần phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Như vậy, Nghị quyết không chỉ xem xét mục đích của việc thực hiện mà còn đặt yêu cầu về kết quả cuối cùng. Một cách làm mới để xử lý vấn đề cấp thiết phải chứng minh được hiệu quả và không được lợi dụng quy định để hợp thức hóa hành vi tham nhũng, vụ lợi hoặc phục vụ lợi ích nhóm.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 cũng giải thích một số khái niệm làm cơ sở áp dụng thống nhất. Trong đó, hậu quả thiệt hại do các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được xác định là hậu quả vật chất.

Việc khắc phục hậu quả thiệt hại được hiểu là tổ chức, cá nhân vi phạm và tổ chức, cá nhân có lợi ích trực tiếp từ hành vi vi phạm thực hiện bồi thường, khắc phục thiệt hại, qua đó bảo đảm lợi ích của Nhà nước và các bên liên quan. Việc xử lý phải hướng tới sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân trong lợi ích tổng thể của quốc gia.

Nghị quyết cũng làm rõ tiêu chí thế nào là mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước. Các kết quả được xem xét gồm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư, tạo việc làm, cải thiện kết cấu hạ tầng, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân và bảo đảm an sinh xã hội.

Bên cạnh quy định về trách nhiệm hình sự trong ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, Nghị quyết số 37/2026/QH16 còn điều chỉnh việc xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Trong đó, vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước được xác định là hành vi của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong khu vực kinh tế nhà nước vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản công, vốn nhà nước hoặc các hoạt động kinh tế khác thuộc khu vực nhà nước, gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước hoặc xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Đối với kinh tế tư nhân, Nghị quyết xác định vi phạm là hành vi của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong khu vực kinh tế tư nhân vi phạm quy định của pháp luật trong quá trình đầu tư, sản xuất, kinh doanh, gây thiệt hại về tài sản của Nhà nước, tổ chức, cá nhân hoặc xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể.

Riêng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hành vi vi phạm được xác định là việc tổ chức, cá nhân vi phạm quy định của pháp luật về ứng dụng các lĩnh vực này, gây thiệt hại về tài sản hoặc xâm phạm quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Nghị quyết cũng quy định tiêu chí đối với trường hợp không có khiếu nại, tố cáo hoặc có khiếu nại, tố cáo nhưng đã được giải quyết dứt điểm. Theo đó, trường hợp này được hiểu là không phát sinh khiếu nại, tố cáo hợp lệ hoặc đã có quyết định, thông báo của cơ quan có thẩm quyền chấm dứt việc thụ lý, giải quyết; hoặc vụ việc đã được giải quyết bằng văn bản có hiệu lực trong lĩnh vực tư pháp cho đến thời điểm xem xét, xử lý vi phạm theo Nghị quyết.

Đối với các vi phạm của tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân có liên quan đến đất đai, Nghị quyết số 37/2026/QH16 quy định áp dụng Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội. Đây là nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, đồng thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 3 năm kể từ ngày có hiệu lực.

Sau khi Nghị quyết hết hiệu lực, nếu các quyết định về tạm đình chỉ giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; tạm đình chỉ điều tra vụ án hoặc đối với bị can; tạm đình chỉ vụ án hoặc đối với bị can, bị cáo; hoãn phiên tòa, hoãn chấp hành hình phạt hoặc chưa xem xét kỷ luật theo quy định của Nghị quyết vẫn còn trong thời hạn thì các thủ tục này tiếp tục được thực hiện theo Nghị quyết cho đến khi kết thúc.

Với việc quy định rõ các điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự, Nghị quyết số 37/2026/QH16 tạo cơ sở pháp lý để xem xét những trường hợp phát sinh thiệt hại trong quá trình thử nghiệm, triển khai các giải pháp khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đặc biệt ở những lĩnh vực mà pháp luật chưa theo kịp thực tiễn. Tuy nhiên, phạm vi áp dụng được gắn với các điều kiện cụ thể về tuân thủ quy trình, phòng ngừa rủi ro, không tham nhũng, không vụ lợi, vì lợi ích chung và hiệu quả thực tế của hoạt động.