Nhìn chị, người ta khó hình dung đây là một nhà khoa học đã sở hữu gần 40 bằng sáng chế được bảo hộ trong và ngoài nước, chủ trì hơn 30 công trình khoa học công nghệ, đào tạo hàng chục tiến sĩ, thạc sĩ và là chủ nhân của Giải thưởng Kovalevskaia, Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những giải thưởng hay bằng sáng chế, người ta sẽ chưa hiểu hết con người Vũ Thị Thu Hà. Điều chị trăn trở nhất không phải là có thêm một công bố quốc tế hay một bằng độc quyền sáng chế mới, mà là làm thế nào để khoa học Việt Nam đi được trọn vẹn hành trình từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

GS. TS Vũ Thị Thu Hà là môt trong 44 nữ trí thức Tiêu biểu được vinh danh tại ôn vinh trong “Lễ Tôn vinh và biểu dương Hội viên Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu năm 2026" do Hội Nữ trí thức Việt Nam tổ chức. Ảnh: Hoàng Toàn

Cô bé tóc tém mê khám phá và lựa chọn con đường khó

Sinh năm 1970 tại Thái Bình, nay thuộc Hưng Yên, Vũ Thị Thu Hà sớm bộc lộ tính cách mạnh mẽ, độc lập và ham khám phá. Từ nhỏ, chị đã thích tìm hiểu nguyên lý của mọi thứ xung quanh, luôn muốn biết vì sao một hiện tượng xảy ra và điều gì đứng sau nó. Chính sự tò mò ấy đã đưa cô nữ sinh đến với ngành Hóa của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

Năm 1992, sau khi tốt nghiệp đại học, chị về công tác tại Viện Hóa học Công nghiệp Việt Nam. Bốn năm sau, chị nhận học bổng của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp và sang Pháp học tập, nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quá trình Xúc tác và Môi trường ở Lyon.

Con đường ấy mở ra cho chị cơ hội tiếp cận với những nền khoa học tiên tiến nhất thế giới. Nhưng cũng chính từ đó, chị càng hiểu rằng một quốc gia muốn phát triển bền vững thì phải làm chủ được công nghệ của chính mình.

Sau nhiều năm học tập, nghiên cứu và hợp tác quốc tế, chị trở về Việt Nam. Nhiều người chọn ở lại nước ngoài để có điều kiện nghiên cứu thuận lợi hơn nhưng Vũ Thị Thu Hà chọn trở về. Bởi vì chị muốn những kiến thức mình tích lũy được sẽ phục vụ cho sự phát triển của đất nước.

"Phù thủy xúc tác" và những công nghệ mang lại hàng trăm tỷ đồng

Trong giới khoa học, cái tên Vũ Thị Thu Hà gắn liền với lĩnh vực xúc tác, lọc hóa dầu, nhiên liệu sinh học, vật liệu nano và công nghệ xanh. Chị hiện là Phó Viện trưởng Viện Hóa học Công nghiệp Việt Nam, Giám đốc Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về Công nghệ lọc hóa dầu và Phó Chủ tịch Hội Khoa học Công nghệ Xúc tác và Hấp phụ Việt Nam.

Dưới sự dẫn dắt của chị, một nhóm nghiên cứu chỉ gồm 5 người với kinh phí hoạt động khoảng 70 triệu đồng mỗi năm đã phát triển thành một tập thể gần 40 cán bộ khoa học với nguồn kinh phí hoạt động hàng chục tỷ đồng. Nhiều công nghệ do nhóm nghiên cứu của chị phát triển đã được chuyển giao thành công cho doanh nghiệp. Một trong những sản phẩm nổi bật là phụ gia đa năng ECOAL. Theo các kết quả ứng dụng thực tế, công nghệ này đã giúp Nhà máy Xi măng Tân Thắng tiết giảm chi phí nhiên liệu khoảng 170 tỷ đồng mỗi năm.

Theo GS.TS Vũ Thị Thu Hà, giá trị của khoa học không chỉ nằm ở công bố hay sáng chế mà còn ở khả năng chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm và năng lực cạnh tranh cho quốc gia.

Nhưng điều khiến chị tự hào không phải là những con số.  Đó là việc nhìn thấy một ý tưởng từng nằm trên giấy, trải qua hàng nghìn giờ thí nghiệm, hàng chục lần thất bại, cuối cùng bước ra khỏi phòng thí nghiệm để tạo ra giá trị cho xã hội.

"Tôi luôn cho rằng nghiên cứu cơ bản gieo những hạt giống tri thức cho tương lai. Còn đổi mới sáng tạo và thương mại hóa công nghệ là quá trình chăm bón để những hạt giống ấy đơm hoa, kết trái thành những giá trị phục vụ xã hội và đất nước", chị chia sẻ.

Trăn trở về "Làm sao để kết quả nghiên cứu không nằm mãi trong phòng thí nghiệm?"

Sau hơn 30 năm làm khoa học, điều khiến GS.TS Vũ Thị Thu Hà suy nghĩ nhiều nhất không phải là chuyện nghiên cứu, mà là khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng. "Khoa học có nhiều sứ mệnh cao quý: tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần giải quyết các vấn đề của quốc gia và mở đường cho những động lực phát triển mới", chị nói.

Nhưng theo chị, tạo ra tri thức mới mới chỉ là bước khởi đầu. Chị giản dị bảo: "Điều quan trọng hơn là biến tri thức thành công nghệ, biến công nghệ thành sản phẩm và biến sản phẩm thành năng lực cạnh tranh của quốc gia."

Từ một ý tưởng khoa học đến công nghệ hoàn chỉnh, từ phòng thí nghiệm đến quy mô pilot, trình diễn và sản xuất công nghiệp là cả một quá trình đòi hỏi thời gian, nguồn lực và sự tham gia của nhiều bên. Đó là hành trình rất dài. "Nhà khoa học không chỉ cần năng lực nghiên cứu mà còn cần sự hỗ trợ về sở hữu trí tuệ, tài chính, hạ tầng thử nghiệm, doanh nghiệp đồng hành và thị trường tiếp nhận."

Đó là lý do chị thường nhắc đến khái niệm "thung lũng chết của công nghệ" – giai đoạn mà nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị không thể đi tiếp vì thiếu nguồn lực để phát triển thành sản phẩm thực tế. Theo chị, đây là một trong những nút thắt lớn nhất của khoa học Việt Nam hiện nay. "Tôi mong rằng trong thời gian tới chúng ta sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để nhiều kết quả nghiên cứu của người Việt Nam không chỉ dừng lại ở tri thức hay sáng chế mà có thể đi trọn hành trình trong chuỗi giá trị, tạo ra sản phẩm, thị trường và những giá trị mới cho đất nước."

Khi doanh nghiệp bắt đầu tìm đến nhà khoa học

Nói về tương lai, điều khiến GS.TS Vũ Thị Thu Hà phấn khởi nhất là sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp. Theo chị, năm 2025 và đặc biệt từ đầu năm 2026 đã xuất hiện những tín hiệu rất tích cực. Nhiều doanh nghiệp không còn xem khoa học công nghệ là một khái niệm xa vời. Họ chủ động tìm đến các nhà khoa học để giải quyết những bài toán phát triển cụ thể. "Tôi cảm nhận ngày càng rõ một chuyển động mới trong mối quan hệ giữa khoa học, công nghệ và doanh nghiệp", chị nói.

Theo chị, trước áp lực tăng trưởng, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp đã nhận thức rõ rằng đổi mới công nghệ không còn là một lựa chọn mà đã trở thành điều kiện để phát triển bền vững. Đối với những người làm khoa học, đó là tín hiệu rất đáng mừng. Bởi khoa học chỉ thực sự phát huy giá trị khi có cơ hội bước vào đời sống.

GS.TS Vũ Thị Thu Hà nói: "Điều khiến tôi hạnh phúc không chỉ là một công bố khoa học hay một sáng chế mới. Tôi thấy hạnh phúc khi được chứng kiến một ý tưởng khoa học hình thành từ phòng thí nghiệm để rồi cuối cùng được ứng dụng trong thực tiễn"

Người phụ nữ của phòng thí nghiệm và mái ấm gia đình

Phía sau những công trình nghiên cứu, những chuyến công tác và những dự án kéo dài hàng chục năm là một người phụ nữ luôn dành sự trân trọng đặc biệt cho gia đình. Những người thân chính là điểm tựa để chị có thể toàn tâm theo đuổi khoa học.

Với các nhà khoa học nữ, hành trình nghiên cứu thường gian nan hơn bởi họ vừa phải hoàn thành công việc chuyên môn, vừa phải làm vợ, làm mẹ và chăm lo cho gia đình. GS.TS Vũ Thị Thu Hà hiểu rất rõ điều đó. Có lẽ vì vậy mà khi nói về phụ nữ trong khoa học, chị không đề nghị những ưu tiên đặc biệt. Điều chị mong muốn chỉ là một môi trường đủ công bằng để mọi tài năng đều có cơ hội phát triển.

"Là một nhà khoa học nữ, tôi cảm nhận rõ rằng phụ nữ Việt Nam ngày nay không chỉ tham gia nghiên cứu khoa học mà đang ngày càng khẳng định vai trò trong đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp và lãnh đạo khoa học công nghệ. Điều chúng tôi mong muốn không phải là những ưu tiên đặc biệt, mà là một môi trường thuận lợi để mọi tài năng đều có cơ hội được phát huy và cống hiến", chị nói

Giấc mơ lớn hơn những giải thưởng

Năm 2011, Vũ Thị Thu Hà trở thành một trong những nhà khoa học nữ trẻ tuổi nhất nhận Giải thưởng Kovalevskaia khi mới 41 tuổi. Năm 2015, chị được trao Huân chương Lao động hạng Ba. Năm 2022, chị và các cộng sự nhận Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ. Ngày 9/6/2026, chị là 1 trong 43 nữ trí thức được Hôi Nữ trí thức Việt Nam tôn vinh trong “Lễ Tôn vinh và biểu dương Hội viên Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu năm 2026”.

Nhưng với người phụ nữ tóc tém ấy, những giải thưởng dường như chưa bao giờ là đích đến cuối cùng. Điều chị hướng tới vẫn là một nền khoa học Việt Nam có thể làm chủ công nghệ lõi, tạo ra những sản phẩm mang giá trị gia tăng cao và hình thành những năng lực cạnh tranh mới cho đất nước.

"Tôi tin rằng khi tri thức được nuôi dưỡng, khi đổi mới sáng tạo được khuyến khích và khi những người làm khoa học được trao điều kiện để đi trọn hành trình sáng tạo của mình, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ thực sự trở thành động lực quan trọng đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa khát vọng vươn lên bằng trí tuệ Việt Nam, công nghệ Việt Nam và những giá trị Việt Nam do chính chúng ta sáng tạo nên."

Có lẽ đó cũng chính là chân dung rõ nhất về GS.TS Vũ Thị Thu Hà. Một nhà khoa học nữ đã dành gần như cả cuộc đời để làm ra những "chất xúc tác" cho công nghiệp Việt Nam. Hơn thế nữa, chị đang cố gắng trở thành một "chất xúc tác" cho tương lai của khoa học Việt Nam.

GS.TS Vũ Thị Thu Hà (ngoài cùng bên trái) là 1 trong 43 nữ trí thức tiêu biểu được tôn vinh tại Lễ Tôn vinh và Biểu dương Nữ trí thức tiêu biểu năm 2026.