Năm 2025, thông qua Đại sứ quán (ĐSQ) Thụy Điển Việt Nam, Viện Phim Việt Nam đã được Đạo diễn người Thụy Điển Bo Ohlen tặng bộ phim "Chiến thắng của Việt Nam" (Viet Nam Victory) đúng vào dịp 30 tháng 4 năm 2025.

Việc tìm kiếm, sưu tầm và hồi hương những bộ phim Việt Nam đang lưu giữ ở nước ngoài vì thế mang ý nghĩa đặc biệt: bổ sung những mảnh ghép còn thiếu của di sản điện ảnh, đồng thời mở ra cơ hội để những tư liệu quý tiếp tục được nghiên cứu, khai thác và lan tỏa. Đây là mục tiêu của Đề án “Nghiên cứu, sưu tầm, phổ biến phim Việt Nam đang lưu giữ tại nước ngoài; Đoàn công tác thực trạng tại châu Âu (Thụy Điển, Pháp)” do Viện Phim Việt Nam xây dựng.

Khi ký ức điện ảnh nằm ngoài biên giới

Trong lịch sử phát triển của điện ảnh Việt Nam, cùng với những bộ phim được lưu giữ trong nước, một số lượng không nhỏ phim và tư liệu về Việt Nam đã được lưu giữ tại các cơ quan điện ảnh, tổ chức, cá nhân ở nước ngoài.

Theo Đề án, việc sưu tầm những nguồn tư liệu này nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện Phim Việt Nam, đồng thời phát huy giá trị tư liệu lưu trữ, tăng cường trao đổi nghiệp vụ, sưu tầm và hồi hương phim Việt Nam. Đề án cũng được xây dựng trên tinh thần của Liên đoàn các Viện lưu trữ phim quốc tế (FIAF) về việc sưu tầm, hồi hương, trao đổi tư liệu lưu trữ giữa các thành viên nhằm phát huy giá trị của di sản điện ảnh.

Đây là công việc có ý nghĩa lâu dài. Bởi với phim nhựa, thời gian không chỉ làm cũ vật liệu mà còn đặt ra nguy cơ những tư liệu quý có thể xuống cấp, thất lạc hoặc không còn khả năng khai thác. Vì vậy, việc xác định những bộ phim đang nằm ngoài hệ thống lưu trữ trong nước, đánh giá tình trạng và đưa những tư liệu có giá trị về Việt Nam là một nhiệm vụ cần được tiến hành chủ động.

Tinh thần ấy cũng phù hợp với tuyên bố “Đừng vứt bỏ phim đi” của FIAF mà Đề án dẫn lại: các cơ quan lưu trữ phim có trách nhiệm thu thập, bảo vệ, ghi chép và cung cấp phim cho các thế hệ hiện tại và tương lai; đồng thời cần tìm kiếm, thu thập, hồi hương các yếu tố của phim.

Những phát hiện đặc biệt từ Thụy Điển

Một trong những địa chỉ được Đề án xác định là Viện Phim Thụy Điển. Theo kết quả tra cứu bước đầu, khoảng 40 cuốn phim truyện và tài liệu liên quan đến Việt Nam đang được lưu trữ tại đây, tất cả đều trên chất liệu phim nhựa. Trong số đó có những tư liệu có giá trị đặc biệt đối với lịch sử điện ảnh và nghiên cứu về Việt Nam.

Đáng chú ý là Chung một dòng sông, bộ phim truyện điện ảnh Cách mạng đầu tiên của Việt Nam. Bản dup negative của bộ phim đang được lưu giữ tại Viện Phim Thụy Điển được xác định là bản gốc thứ hai, trong khi Viện Phim Việt Nam hiện lưu trữ bản negative. Việc đối chiếu, xác định và bổ sung các bản phim như vậy có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn lâu dài di sản điện ảnh Việt Nam.

Bản dup negative của bộ phim "Chung một dòng sông" đang được lưu giữ tại Viện Phim Thụy Điển được xác định là bản gốc thứ hai, trong khi Viện Phim Việt Nam hiện lưu trữ bản negative.

Đặc biệt, Đề án ghi nhận bộ phim Tội ác chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam, do một đạo diễn Thụy Điển quay tại phiên tòa về tội ác chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam ở Stockholm và Copenhagen. Đây được xác định là tư liệu duy nhất trên thế giới về phiên tòa hiện được tìm thấy.

Những tư liệu như vậy cho thấy giá trị của công tác sưu tầm không thể chỉ tính bằng số lượng cuốn phim đưa về. Có những bộ phim là tác phẩm điện ảnh, nhưng cũng có những bộ phim đồng thời là tư liệu lịch sử đặc biệt, chứa đựng những hình ảnh mà nếu không được bảo tồn, các thế hệ sau có thể không còn cơ hội tiếp cận.

500 cuốn phim nhựa tại Pháp và những mảnh ghép còn thiếu

Một nguồn tư liệu lớn khác được Đề án đặt mục tiêu khảo sát là số phim nhựa đang lưu giữ tại Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp.

Trong chuyến công tác tại Paris tháng 12/2025, qua sự hỗ trợ của Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Đoàn công tác Viện Phim Việt Nam đã khảo sát thực tế và ước tính có khoảng 500 cuốn phim nhựa 35mm và 16mm đang được lưu giữ tại đây.

Qua nghiên cứu, tra cứu và so sánh với dữ liệu lưu trữ tại Viện Phim Việt Nam, bước đầu phát hiện một số phim, tư liệu quý chưa có trong hồ sơ, kho lưu trữ của Viện. Đáng chú ý là những phim có thông tin về các tác phẩm do Cộng hòa miền Nam Việt Nam sản xuất.

Điều đó khiến việc khảo sát và thống kê nguồn phim này càng trở nên cần thiết. Đề án đặt ra nhiệm vụ đánh giá chất lượng bản phim, hồ sơ, mục lục phim và lựa chọn những tư liệu phù hợp để làm thủ tục hồi hương, đưa về lưu trữ tại Viện Phim Việt Nam.

Nếu được thực hiện, đây không chỉ là việc đưa thêm hàng trăm cuốn phim về một địa điểm lưu trữ. Quan trọng hơn, những tư liệu chưa có trong hệ thống lưu trữ quốc gia sẽ được bổ sung, giúp hoàn thiện hơn bộ sưu tập phim Việt Nam và tạo nguồn tư liệu cho nghiên cứu về điện ảnh, lịch sử, văn hóa.

Từ một món quà đặc biệt đến hành trình hồi hương

Một kết quả đã có trước khi Đề án được triển khai là việc Viện Phim Việt Nam tiếp nhận bộ phim Chiến thắng của Việt Nam (Viet Nam Victory) do đạo diễn người Thụy Điển Bo Öhlén tặng thông qua Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam vào năm 2025.

Bộ phim được ghi hình tại Stockholm đúng ngày 30/4/1975, ghi lại hình ảnh và không khí của người dân Thụy Điển trước sự kiện Sài Gòn được giải phóng. Tư liệu này đã được đón nhận với nhiều xúc động và trở thành một hoạt động có ý nghĩa trong chuỗi kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Ông Oscar Staffas Edström, Trưởng Ban Thương mại và Xúc tiến, Đại sứ quán Thụy Điển, trao tặng bộ phim cho đại diện lãnh đạo  Viện phim Việt Nam.

Câu chuyện ấy cho thấy một thước phim được lưu giữ ở nước ngoài hoàn toàn có thể trở thành một phần quan trọng của ký ức Việt Nam khi được tìm thấy và đưa trở lại đúng nơi nó thuộc về. 

Điểm đáng chú ý trong Đề án là mục tiêu không dừng lại ở việc đưa phim về nước. Sau khi được sưu tầm, hồi hương, những tư liệu này sẽ được bổ sung vào bộ sưu tập phim lưu trữ của Viện Phim Việt Nam. Đây là nguồn tài sản đặc biệt phục vụ công tác bảo quản, nghiên cứu, khai thác và phổ biến.

Đề án đồng thời đặt ra nội dung tổ chức phổ biến phim Việt Nam tại châu Âu. Những bộ phim kinh điển đang được lưu trữ tại Viện sẽ được lựa chọn để giới thiệu tới bạn bè quốc tế, qua đó quảng bá nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam, hình ảnh đất nước, con người và lịch sử Việt Nam. Như vậy, hành trình của một thước phim không kết thúc khi nó được đưa vào kho.

Từ kho lưu trữ, phim có thể bước ra giảng đường, hội thảo, rạp chiếu, triển lãm; trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà làm phim; trở thành tư liệu để thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử; và trở thành một phương tiện để Việt Nam kể câu chuyện của mình với thế giới. Đây cũng chính là mục tiêu phát huy giá trị tư liệu lưu trữ mà Đề án hướng tới.

Một cuộc hồi hương của ký ức

Theo kế hoạch, trong quý III và IV/2026, Viện Phim Việt Nam sẽ triển khai các hoạt động tra cứu, đối chiếu danh mục phim; tổ chức phổ biến phim tại châu Âu; khảo sát, đánh giá phim nhựa đang lưu giữ tại Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp và Viện Phim Thụy Điển; lựa chọn những tư liệu có giá trị để hồi hương về Việt Nam.

Đoàn công tác dự kiến sẽ trực tiếp khảo sát tình trạng kỹ thuật, kiểm tra nội dung phim, trao đổi kinh nghiệm về lưu trữ, bảo quản, lập hồ sơ phim, nguồn lực cho công tác lưu trữ và phương án vận chuyển phim về nước.

Đối với nguồn phim tại Pháp, do số lượng dự kiến khoảng 500 cuốn, Viện Phim Việt Nam cũng xây dựng phương án vận chuyển phù hợp để đưa phim về nước. Nguồn phim dự kiến từ Viện Phim Thụy Điển khoảng 41 cuốn, tương đương khoảng 150kg.

Đằng sau những con số ấy là một công việc đòi hỏi sự kiên trì, chuyên môn và trách nhiệm. Bởi mỗi cuốn phim được tìm thấy có thể là một câu chuyện chưa được kể trọn vẹn; mỗi bản phim được hồi hương có thể bổ sung một mảnh ghép còn thiếu cho ký ức điện ảnh dân tộc.

Sưu tầm phim, vì thế, không chỉ là tìm lại những gì đã có. Đó còn là nỗ lực giữ lại những gì có nguy cơ mất đi. Hồi hương phim không chỉ là đưa những cuộn phim trở về Việt Nam, mà là đưa những ký ức trở lại với cộng đồng đã tạo nên chúng. Và phát huy giá trị của những tư liệu ấy chính là cách để những hình ảnh của quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và đồng hành cùng các thế hệ tương lai.