Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science ngày 25/9 cho thấy mẫu vật mang tên Yunxian 2, từng được cho là thuộc loài Homo erectus, thực chất mang nhiều đặc điểm gần gũi hơn với các loài người cổ đại xuất hiện muộn hơn trong quá trình tiến hóa, trong đó có Homo longi (Người Rồng) và Homo sapiens của loài người hiện đại.

Điều này đồng nghĩa quá trình tách nhánh của loài người có thể đã diễn ra sớm hơn 400.000 năm so với mốc trước đây, dấy lên câu hỏi lớn: phải chăng châu Á, chứ không chỉ châu Phi, mới là cái nôi của con người cổ đại?

Hình phác họa của họa sĩ về một nhóm người cổ đại đang săn bắn trong một khu rừng cách đây khoảng 1 triệu năm ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc dựa trên bản tái tạo kỹ thuật số của một hộp sọ cổ đại hóa thạch có tên Yunxian 2 được khai quật vào năm 1990.

“Phát hiện này thay đổi mạnh nhận thức của chúng ta,” nhà nhân chủng học Chris Stringer thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London (Anh), đồng tác giả nghiên cứu, chia sẻ. “Khoảng 1 triệu năm trước, tổ tiên loài người đã phân hóa thành nhiều nhóm khác biệt, phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây”.

Hộp sọ Yunxian 2 được tìm thấy từ năm 1990 trong tình trạng vỡ nát. Nhờ công nghệ chụp cắt lớp, tái tạo 3D và in mẫu vật, nhóm khoa học đã phục dựng thành công hình dạng nguyên vẹn. Họ so sánh kết quả với hơn 100 mẫu hóa thạch khác và nhận thấy sự kết hợp đặc trưng: phần mặt nhô ra giống Homo erectus, nhưng dung tích não lại lớn hơn, gần với Homo longi và Homo sapiens.

“Yunxian 2 giúp giải mã ‘khoảng trống hỗn loạn’ kéo dài từ 1 triệu đến 300.000 năm trước trong lịch sử tiến hóa loài người”, Stringer cho biết.

Dù được đánh giá là phát hiện mang tính đột phá, nhiều chuyên gia vẫn thận trọng. Giáo sư Xijun Ni (Đại học Phục Đán, Trung Quốc) thừa nhận kết quả ban đầu “khó tin đến mức chính nhóm nghiên cứu cũng hoài nghi”, nhưng sau nhiều lần kiểm tra, họ tin vào kết luận.

Tuy vậy, nhà khảo cổ Andy Herries (Đại học La Trobe, Australia) bày tỏ chưa bị thuyết phục, cho rằng hình thái hộp sọ “không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác lịch sử di truyền”.

Theo giáo sư Michael Petraglia (Đại học Griffith, Australia), phát hiện này “mang tính khiêu khích” và cho thấy Đông Á có thể đóng vai trò then chốt trong tiến hóa loài người, nhưng vẫn còn quá sớm để đưa ra kết luận cuối cùng.

Yunxian 2 cũng được đặt cạnh phát hiện về Homo longi – loài người cổ đại được định danh năm 2021 từ hộp sọ khai quật ở Cáp Nhĩ Tân (Hắc Long Giang, Trung Quốc). Với dung tích não ngang bằng hoặc lớn hơn người hiện đại, Homo longi được xem là họ hàng gần của Homo sapiens, thậm chí có thể gần gũi hơn cả người Neanderthal.

Quá trình tái tạo kỹ thuật số được sử dụng trên hộp sọ Yunxian 2. Hình A cho thấy hộp sọ bị biến dạng do quá trình hóa thạch gây ra. Hình B cho thấy hộp sọ sau khi các nhà khoa học sử dụng công nghệ quét CT tiên tiến, hình ảnh ánh sáng có cấu trúc và các kỹ thuật tái tạo ảo tinh vi để tái tạo hộp sọ bằng kỹ thuật số. Hình C cho thấy hộp sọ được tái tạo kỹ thuật số, với các mảnh bị thiếu được đánh dấu màu trắng.

Tuy nhiên, một số giả thuyết khác cho rằng Homo longi chỉ là một dạng hình thái của người Denisovan, chứ chưa hẳn là loài riêng biệt. Do chưa tách được DNA từ mẫu vật, vị trí chính xác của Homo longi trong “cây gia phả” loài người vẫn chưa rõ ràng.

Dù còn gây tranh cãi, phát hiện mới từ hộp sọ Yunxian 2 nhấn mạnh rằng lịch sử tiến hóa loài người phức tạp hơn nhiều so với những gì khoa học từng biết. Nó cũng gợi mở khả năng Đông Á không chỉ là “điểm dừng chân” mà có thể là trung tâm tiến hóa của nhiều nhánh hominin cổ đại.

Điều chắc chắn là hành trình tìm hiểu nguồn gốc loài người vẫn còn rất dài, và mỗi phát hiện mới lại khiến bức tranh trở nên phong phú hơn.