Từ ngày 16/4/2026, hệ thống Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại các bộ, ngành và địa phương bước vào giai đoạn vận hành theo một khung pháp lý mới, khi Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 17/2026/TT-BKHCN về Điều lệ mẫu tổ chức và hoạt động của các Quỹ.

Động thái này được xem là bước điều chỉnh cần thiết nhằm khắc phục những bất cập kéo dài trong cơ chế vận hành trước đây, đồng thời đồng bộ với các quy định mới của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.

Trong hơn một thập kỷ qua, các Quỹ khoa học và công nghệ tại Việt Nam đã góp phần hỗ trợ nghiên cứu, song hiệu quả chưa đồng đều giữa các địa phương và bộ, ngành. Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, nhiều Quỹ vẫn chủ yếu vận hành theo mô hình cho vay từ nguồn vốn điều lệ, trong khi các chức năng quan trọng như tài trợ, bảo lãnh tín dụng hay hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học – công nghệ chưa được phát huy đầy đủ.

Thực tế triển khai cũng cho thấy cơ chế cho vay ưu đãi gặp nhiều vướng mắc. Lãi suất thấp nhưng chưa đủ hấp dẫn để thu hút các ngân hàng thương mại tham gia, trong khi bản thân nhiều Quỹ lại thiếu nhân lực chuyên môn về tín dụng. Ở không ít địa phương, bộ máy vận hành còn mỏng, hoạt động kiêm nhiệm, hạn chế tính chuyên nghiệp.

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi, việc tiếp tục áp dụng Điều lệ mẫu ban hành từ năm 2015 bộc lộ sự lạc hậu, gây lúng túng cho các cơ quan quản lý khi xây dựng và tổ chức hoạt động Quỹ.

Việc ban hành Thông tư số 17 vì vậy không chỉ mang ý nghĩa cập nhật quy định, mà còn nhằm thiết lập một hành lang pháp lý rõ ràng, tạo điều kiện để các Quỹ vận hành hiệu quả, đúng vai trò là công cụ tài chính hỗ trợ đổi mới sáng tạo.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Điều lệ mẫu lần này là việc chính thức đưa nội dung “đổi mới sáng tạo” vào phạm vi hoạt động của Quỹ, bảo đảm thống nhất với Luật năm 2025.

Đặc biệt, cơ chế quản trị rủi ro được thiết lập như một trụ cột quan trọng. Theo đó, hoạt động khoa học và công nghệ vốn luôn tiềm ẩn yếu tố không chắc chắn sẽ được tiếp cận theo hướng linh hoạt hơn. Những rủi ro khách quan, phát sinh ngoài dự kiến nhưng đã tuân thủ đúng quy trình có thể được xem xét chấp nhận.

Việc đánh giá rủi ro được thực hiện theo từng giai đoạn của nhiệm vụ, làm căn cứ để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hoặc chấm dứt hỗ trợ. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ “cởi trói” tâm lý e ngại rủi ro, vốn là rào cản trong đầu tư cho nghiên cứu khoa học.

Song song với đó, Thông tư yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng nền tảng số trong toàn bộ quy trình quản lý, từ tiếp nhận hồ sơ, xét chọn, theo dõi đến đánh giá nhiệm vụ. Đây là bước đi nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong vận hành Quỹ, tăng tính minh bạch và khả năng giám sát.

Một thay đổi quan trọng khác là việc hoàn thiện cơ chế đồng tài trợ giữa Nhà nước và khu vực tư nhân. Theo đó, các Quỹ được phép tiếp nhận và sử dụng linh hoạt nguồn kinh phí ngoài ngân sách, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Nguyên tắc được đặt ra là ngân sách nhà nước ưu tiên hỗ trợ ở giai đoạn nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng. Khi công nghệ tiến gần tới khả năng thương mại hóa, tỷ lệ đóng góp của doanh nghiệp sẽ tăng dần.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm nguồn lực công được sử dụng hiệu quả, đồng thời kéo gần khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường một điểm yếu lâu nay của hệ sinh thái khoa học và công nghệ trong nước.

Theo Điều lệ mẫu mới, Quỹ được xác định là tổ chức tài chính nhà nước hoạt động không vì lợi nhuận, có tư cách pháp nhân, thực hiện tiếp nhận và phân bổ nguồn lực từ ngân sách và các nguồn hợp pháp khác.

Chức năng của Quỹ không chỉ dừng ở hỗ trợ tài chính, mà còn bao gồm tài trợ, đặt hàng nhiệm vụ khoa học – công nghệ, thúc đẩy ứng dụng và chuyển giao công nghệ, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo.

Cơ cấu tổ chức cũng được điều chỉnh theo hướng phân định rõ vai trò. Hội đồng quản lý tập trung vào định hướng chiến lược và giám sát, trong khi cơ quan điều hành được trao quyền chủ động triển khai các hoạt động chuyên môn. Sự tách bạch này nhằm nâng cao tính linh hoạt và rút ngắn thời gian xử lý trong thực tiễn.

Nguyên tắc hoạt động của Quỹ được nhấn mạnh theo hướng công khai, minh bạch, cạnh tranh và gắn với nhu cầu thị trường. Việc lựa chọn tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ phải dựa trên năng lực và kinh nghiệm, bảo đảm công bằng.

Thông tư cũng quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong việc ban hành Điều lệ cụ thể cho Quỹ thuộc phạm vi quản lý, trên cơ sở bám sát Điều lệ mẫu. Các văn bản này phải được gửi về Bộ Khoa học và Công nghệ trong vòng 15 ngày làm việc kể từ khi ban hành.

Đối với các Quỹ đã thành lập trước thời điểm Thông tư có hiệu lực, việc rà soát, sửa đổi và bổ sung Điều lệ là bắt buộc, với thời hạn hoàn thành trong 30 ngày.

Đi cùng với việc mở rộng quyền chủ động là yêu cầu tăng cường trách nhiệm giải trình và giám sát. Các quy định mới hướng tới xây dựng một hệ thống Quỹ vận hành chuyên nghiệp hơn, minh bạch hơn, và gắn chặt hơn với hiệu quả đầu ra.

Với những điều chỉnh toàn diện từ cơ chế vận hành, quản trị rủi ro đến huy động nguồn lực, Điều lệ mẫu mới được kỳ vọng sẽ tạo chuyển biến thực chất trong hoạt động của các Quỹ khoa học và công nghệ. Quan trọng hơn, đây có thể là nền tảng để hình thành một hệ sinh thái tài chính hỗ trợ đổi mới sáng tạo năng động, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới.