Phụ nữ làm việc trên khung dệt tại Bình Định. Việc mở rộng bảo hiểm thất nghiệp tới các hình thức làm việc linh hoạt giúp hệ thống an sinh thích ứng tốt hơn với thị trường lao động. Ảnh: Pew Nguyen/Pexels.

Từ ngày 1/1/2026, Luật Việc làm số 74/2025/QH15 quy định rõ người lao động làm việc không trọn thời gian có thể thuộc diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp nếu đáp ứng điều kiện về hợp đồng và mức tiền lương. Đây là một chi tiết đáng chú ý khi thị trường lao động ngày càng có nhiều cách tổ chức thời gian làm việc khác với khuôn mẫu tám giờ mỗi ngày.

Nhưng “làm ít giờ hơn” chưa đồng nghĩa đương nhiên được bảo hiểm. Điểm b khoản 1 Điều 31 yêu cầu người làm việc không trọn thời gian phải có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất theo Luật Bảo hiểm xã hội. Điều đó tạo ra một đường ranh đáng theo dõi: chính sách đã nhận diện hình thức làm việc linh hoạt hơn, nhưng khả năng bước vào lưới an sinh vẫn phụ thuộc vào quan hệ lao động và mức thu nhập.

Góc nhìn giới xuất hiện ở chính đường ranh này. Phụ nữ không phải nhóm duy nhất làm việc ít giờ, và không có căn cứ để coi mọi công việc không trọn thời gian là “việc của phụ nữ”. Tuy nhiên, dữ liệu của ILO tại Việt Nam cho thấy trách nhiệm chăm sóc gia đình vẫn ảnh hưởng khác nhau tới cách nữ và nam lao động bố trí thời gian làm việc. Vì vậy, khi chính sách bảo hiểm mở rộng sang những hình thức làm việc linh hoạt hơn, cần đo xem phụ nữ và nam giới thực sự tiếp cận được tới đâu.

Không trọn thời gian không có nghĩa là lao động phụ

Bộ luật Lao động xác định người làm việc không trọn thời gian là người có thời gian làm việc ngắn hơn thời gian bình thường theo ngày, tuần hoặc tháng và thỏa thuận hình thức này với người sử dụng lao động khi giao kết hợp đồng. Họ được hưởng lương, bình đẳng về quyền, nghĩa vụ và cơ hội, không bị phân biệt đối xử so với người làm việc trọn thời gian.

Luật Việc làm 2025 tiếp tục nguyên tắc đó sang bảo hiểm thất nghiệp. Điều 31 đưa vào diện tham gia người làm theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ đủ một tháng; với người trong nhóm này làm việc không trọn thời gian, luật bổ sung điều kiện về mức tiền lương trong tháng.

Nghị định 374/2025/NĐ-CP, có hiệu lực cùng ngày 1/1/2026, quy định mức đóng hiện hành là 1% tiền lương tháng đối với người lao động và 1% quỹ tiền lương tháng của những người đang tham gia đối với người sử dụng lao động.

Như vậy, điều cần truyền thông rõ cho người lao động là chữ “không trọn thời gian” không quyết định họ có bảo hiểm hay không. Cần nhìn đồng thời vào hợp đồng lao động, tiền lương làm căn cứ và các trường hợp loại trừ của luật.

Đây cũng là điểm khác với người giúp việc gia đình, nhóm được khoản 2 Điều 31 nêu rõ là không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp dù Luật Việc làm đã mở diện bao phủ sang một số hình thức lao động khác.

Một phụ nữ làm việc tại lò gạch ở Vĩnh Long. Ảnh minh họa môi trường lao động, không xác định hình thức hợp đồng hay thời gian làm việc của nhân vật. Ảnh: Trantuonglam/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Một quy định trung tính nhưng có ý nghĩa giới

Luật không nói bảo hiểm thất nghiệp cho phụ nữ làm việc không trọn thời gian hay cho nam giới làm việc không trọn thời gian. Điều kiện áp dụng giống nhau.

Tuy nhiên, bình đẳng giới trong chính sách không chỉ được đánh giá bằng việc văn bản có dùng những điều kiện giống nhau cho hai giới hay không. Cần xem đặc điểm thị trường lao động khiến nam và nữ có khả năng đáp ứng các điều kiện đó khác nhau thế nào.

Báo cáo Informal employment in Viet Nam through a gender lens của ILO và Viện Khoa học Lao động và Xã hội sử dụng Điều tra Lao động việc làm năm 2021 cùng khảo sát 540 lao động phi chính thức tại Hà Nội và TP.HCM vào tháng 8-9/2022. Kết quả cho thấy nữ lao động phi chính thức có xu hướng làm ít giờ hơn nam giới vì đảm nhiệm nhiều trách nhiệm chăm sóc gia đình. Trong khảo sát năm 2022, phụ nữ dành trung bình 4,34 giờ mỗi ngày cho công việc chăm sóc không lương, so với 2,66 giờ ở nam giới.

Cần phân biệt rất rõ: đây là dữ liệu về lao động phi chính thức trong nghiên cứu của ILO, không phải thống kê về toàn bộ người làm việc không trọn thời gian và càng không chứng minh rằng phần lớn lao động không trọn thời gian là phụ nữ.

Giá trị của dữ liệu nằm ở một điểm khác. Nó cho thấy việc cần giờ làm linh hoạt không diễn ra trong khoảng chân không về giới. Khảo sát cũng ghi nhận tỷ lệ nữ lao động phi chính thức tìm đến sự linh hoạt và thuận tiện trong thời gian làm việc do vai trò chăm sóc gia đình cao hơn đôi chút so với nam giới.

Điều đó giúp lý giải vì sao việc hệ thống an sinh nhận diện cả người làm không trọn thời gian có thể có ý nghĩa đối với phụ nữ. Một người giảm giờ làm để chăm con hoặc người thân không vì thế mà rủi ro mất việc, nhu cầu tìm việc mới hay nhu cầu đào tạo lại biến mất.

Nhưng giải pháp dài hạn không thể là mặc định phụ nữ phải tìm công việc ngắn giờ để gánh việc nhà. Chính sách việc làm linh hoạt phải đi cùng hạ tầng chăm sóc để cả phụ nữ và nam giới có quyền lựa chọn thời gian làm việc thực sự, thay vì để phụ nữ buộc phải thu hẹp công việc có trả công vì thiếu người chăm con.

Đó là lý do câu chuyện bảo hiểm thất nghiệp có liên hệ trực tiếp với nhà trẻ khu công nghiệp và những dịch vụ giúp người lao động duy trì việc làm ổn định.

Ngưỡng tiền lương có thể tạo ra ranh giới mới

Quy định mới không bao phủ mọi người làm ít giờ. Người lao động không trọn thời gian chỉ thuộc diện bảo hiểm thất nghiệp khi tiền lương trong tháng đạt ngưỡng mà Điều 31 quy định. Người làm quá ít giờ hoặc có mức thu nhập thấp đến mức không đạt ngưỡng có thể vẫn đứng ngoài.

Đây là nơi chính sách cần được đánh giá bằng dữ liệu thực thi thay vì chỉ bằng số người mà văn bản pháp luật cho phép tham gia.

Nếu trong thực tế nữ giới tập trung nhiều hơn ở những công việc ít giờ và tiền lương thấp dưới ngưỡng, một quy định trung tính vẫn có thể tạo tỷ lệ bao phủ khác nhau giữa nữ và nam. Ngược lại, nếu dữ liệu cho thấy hai giới tiếp cận tương đương thì cũng cần ghi nhận điều đó, thay vì mặc định tồn tại bất bình đẳng.

Hiện chưa có số liệu đủ để kết luận bao nhiêu phụ nữ Việt Nam đã bước vào bảo hiểm thất nghiệp nhờ quy định dành cho người làm việc không trọn thời gian từ năm 2026. Không nên lấy số liệu lao động phi chính thức của ILO để thay thế cho con số này, bởi hai nhóm không đồng nhất.

Luật Việc làm đã tạo sẵn một nền tảng để kiểm tra. Điều 17 quy định dữ liệu đăng ký lao động có thông tin về giới tính, tình trạng và nhu cầu việc làm, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp; cơ sở dữ liệu về người lao động được xây dựng và quản lý tập trung trên phạm vi toàn quốc.

Từ nền tảng đó, cơ quan quản lý có thể theo dõi người tham gia bảo hiểm thất nghiệp theo giới, độ tuổi, ngành nghề, loại hợp đồng, mức lương và hình thức làm việc trọn hay không trọn thời gian. Nếu chỉ công bố một tổng số người tham gia, sẽ khó biết chính sách mở rộng đã đến được nhóm nào và còn bỏ sót nhóm nào.

Phụ nữ làm việc tại một dự án ở Việt Nam. Việc mở rộng an sinh cần tính đến sự đa dạng về loại hình và thời gian làm việc. Ảnh: Peter van der Sluijs/Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Bảo hiểm thất nghiệp không chỉ trả tiền khi mất việc

Giá trị của việc bước vào hệ thống bảo hiểm thất nghiệp cũng không nên được thu hẹp thành khoản trợ cấp sau khi nghỉ việc.

Điều 30 Luật Việc làm quy định bốn nhóm chế độ: tư vấn, giới thiệu việc làm; hỗ trợ người lao động đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề; trợ cấp thất nghiệp; và hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo người lao động để duy trì việc làm.

Với người đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp, mức hưởng hằng tháng bằng 60% bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của sáu tháng đóng gần nhất, không vượt quá giới hạn luật định. Thời gian đóng từ đủ 12 đến đủ 36 tháng tương ứng ba tháng trợ cấp; sau đó cứ thêm đủ 12 tháng đóng được thêm một tháng hưởng, tối đa 12 tháng. Người đang hưởng còn được Quỹ bảo hiểm thất nghiệp đóng bảo hiểm y tế.

Đối với người làm không trọn thời gian có mức lương thấp, khoản trợ cấp tính theo tiền lương đóng bảo hiểm đương nhiên có thể không lớn. Nhưng các dịch vụ tư vấn việc làm và nâng kỹ năng có thể đặc biệt có giá trị khi người lao động muốn tăng số giờ làm, chuyển sang công việc ổn định hơn hoặc quay lại làm trọn thời gian sau một giai đoạn phải dành nhiều thời gian cho chăm sóc.

Ở góc độ giới, đây mới là mục tiêu đáng hướng tới: làm việc linh hoạt không trở thành một “đường phụ” với ít quyền an sinh và ít cơ hội nghề nghiệp hơn.

Bước tiếp theo vì vậy không phải tạo thêm một chế độ riêng cho phụ nữ làm ít giờ. Cần bảo đảm phụ nữ và nam giới trong cùng điều kiện lao động đều được đăng ký đúng, đóng đúng, biết quyền lợi của mình và tiếp cận được dịch vụ khi mất việc.

Sau đó, dữ liệu phải trả lời được một câu hỏi cụ thể: quy định dành cho người làm không trọn thời gian đã thực sự mở rộng lưới bảo hiểm tới những người cần nó, hay ngưỡng tiền lương và đặc điểm việc làm vẫn khiến một bộ phận lao động linh hoạt đứng ngoài.

Người làm không trọn thời gian cần lưu ý gì về bảo hiểm thất nghiệp?

- Làm không trọn thời gian không đồng nghĩa tự động thuộc diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp.

- Người lao động phải thuộc nhóm quan hệ lao động quy định tại khoản 1 Điều 31 Luật Việc làm 2025.

- Tiền lương trong tháng phải bằng hoặc cao hơn mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội.

- Mức đóng hiện hành theo Nghị định 374/2025/NĐ-CP là 1% tiền lương tháng đối với người lao động và 1% quỹ tiền lương tháng thuộc diện tham gia đối với người sử dụng lao động.

- Tham gia bảo hiểm thất nghiệp không có nghĩa cứ mất việc là tự động nhận trợ cấp; người lao động còn phải đáp ứng các điều kiện về thời gian đóng, chấm dứt việc làm, thời hạn nộp hồ sơ và tình trạng việc làm theo Điều 38 Luật Việc làm.