Kỹ năng số và dịch vụ hướng nghiệp có thể giúp nữ thanh niên bước vào thị trường lao động với lựa chọn rõ hơn. Ảnh minh họa tại Hà Nội: DTSoft Official/Pexels.

Không phải người trẻ nào rời trường cũng bước ngay vào một công việc ổn định. Có người gửi hồ sơ nhiều nơi nhưng chưa được gọi. Có người học xong phổ thông nhưng chưa biết nên học nghề gì. Có người muốn đi làm nhưng thiếu kỹ năng, thiếu thông tin hoặc phải tạm gác kế hoạch vì việc gia đình.

Khoảng thời gian ấy nếu ngắn thì có thể là một bước chuyển bình thường. Nhưng nếu kéo dài, người trẻ có thể rơi khỏi cả ba đường: không đi học, không được đào tạo và cũng không có việc làm. Với nữ thanh niên, khoảng trống này còn dễ bị che khuất bởi những lý do quen thuộc như phụ giúp gia đình, chăm em nhỏ, chờ kết hôn hoặc tạm làm việc không ổn định.

Các tổ chức quốc tế gọi nhóm này là NEET, tức người trẻ không có việc làm, không tham gia giáo dục hoặc đào tạo. Theo định nghĩa của OECD, chỉ báo NEET bao gồm người trẻ thất nghiệp hoặc không hoạt động kinh tế, đồng thời không tham gia các chương trình học tập, đào tạo chính thức.

Cách nhìn này quan trọng vì nó không chỉ hỏi có bao nhiêu người thất nghiệp. Nó hỏi thêm một câu sâu hơn: có bao nhiêu người trẻ đã rời khỏi cả trường học, lớp nghề và thị trường lao động?

Một khoảng trống không nên xem là chuyện riêng

Báo cáo Xu hướng Việc làm Thanh niên Toàn cầu 2026 của ILO cho thấy tỷ lệ thất nghiệp thanh niên toàn cầu năm 2025 tăng lên 12,4%, tương đương 67 triệu người trong độ tuổi 15–24 không có việc làm. Cùng thời điểm, tỷ lệ thanh niên NEET tăng nhẹ lên 20%, tương ứng hơn 257 triệu người.

Những con số này cho thấy quá trình chuyển từ học sang làm đang khó hơn. Một người trẻ không còn trong trường học, không tham gia đào tạo và cũng chưa có việc làm sẽ mất dần nhịp tích lũy kỹ năng. Càng ở ngoài hệ thống lâu, cơ hội quay lại học nghề hoặc tìm một công việc phù hợp càng hẹp.

Với nữ thanh niên, rủi ro thường không đến từ một nguyên nhân duy nhất. Đó có thể là thiếu thông tin nghề nghiệp, thiếu kỹ năng số, thiếu chi phí học nghề, thiếu người hướng dẫn hoặc bị ràng buộc bởi việc chăm sóc gia đình. Nếu chỉ nhìn đây là chuyện “chưa chịu đi làm”, chính sách sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất: các điểm hỗ trợ đã đủ gần người trẻ hay chưa.

Ở giai đoạn sau, khoảng trống ban đầu này có thể nối với Khoảng cách tiền lương đẩy phụ nữ vào bất lợi nghề nghiệp. Người bước vào thị trường lao động muộn hơn, thiếu kỹ năng hơn hoặc phải nhận việc kém ổn định thường khó tích lũy kinh nghiệm, thu nhập và bảo hiểm xã hội như nhóm có đường nghề rõ ngay từ đầu.

Việt Nam cần theo dõi chênh lệch từ sớm

Hỗ trợ hướng nghiệp nên bắt đầu từ khi học sinh còn ở trường, trước thời điểm các em phải tự xoay xở với lựa chọn học tiếp, học nghề hoặc đi làm. Ảnh minh họa tại TP.HCM: Nguyễn Nguyên/Pexels.

Dữ liệu của World Bank theo ước tính mô hình ILO cho thấy năm 2025, tỷ lệ nữ thanh niên Việt Nam trong nhóm NEET ước khoảng 11,8%. Chỉ báo tương ứng ở nam thanh niên là khoảng 10,0%.

Chênh lệch này không lớn như bức tranh toàn cầu, nhưng không nên vì thế mà xem nhẹ. Với một nền kinh tế đang cần nguồn nhân lực trẻ cho chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các ngành kỹ thuật mới, mỗi nhóm thanh niên rời khỏi cả học tập lẫn việc làm đều là phần năng lực chưa được kết nối đúng lúc.

Điểm cần nhìn thẳng là NEET không đồng nghĩa với thất bại cá nhân. Một nữ sinh tốt nghiệp trung học nhưng không biết nên học nghề gì, một sinh viên mới ra trường thiếu kỹ năng phỏng vấn, một lao động trẻ rời quê lên thành phố rồi quay về vì không trụ nổi chi phí sống, hay một cô gái tạm dừng tìm việc để chăm người thân đều có thể bị đẩy vào khoảng trống này.

Vì vậy, chính sách cần đo được nguyên nhân chứ không chỉ đo tỷ lệ. Nữ thanh niên NEET vì thiếu thông tin nghề nghiệp khác với người thiếu kỹ năng số, thiếu chi phí học nghề, bị ràng buộc bởi chăm sóc gia đình hoặc đã từng đi làm nhưng rời bỏ công việc do môi trường không an toàn. Mỗi nguyên nhân cần một cách hỗ trợ khác nhau.

Hướng nghiệp không nên chờ đến ngày tốt nghiệp

Trong dự án Promoting Integrated Youth Employment Programme in Viet Nam, ILO xác định thanh niên là động lực quan trọng của phát triển bền vững tại Việt Nam, nhưng nhiều người trẻ vẫn gặp rào cản trong tiếp cận việc làm thỏa đáng, nhất là nhóm NEET. Dự án nhấn mạnh nhu cầu kết hợp dịch vụ thị trường lao động, hỗ trợ phát triển nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ khởi nghiệp, trong đó chú ý tới nữ thanh niên.

Điểm đáng chú ý ở đây là cách nhìn tích hợp. Hướng nghiệp không thể chỉ là một buổi tư vấn cuối cấp. Người học cần được tiếp xúc với thông tin thị trường lao động sớm hơn: nghề nào đang thay đổi, kỹ năng nào còn thiếu, điều kiện làm việc ra sao, mức thu nhập có thể kỳ vọng thế nào, lộ trình học tiếp hoặc chuyển nghề gồm những bước nào.

Với nữ thanh niên, hướng nghiệp còn phải phá những rào cản mềm. Một cô gái có năng lực kỹ thuật nhưng chưa từng gặp nữ kỹ sư nào có thể không nhìn thấy mình trong ngành đó. Một nữ sinh muốn học nghề công nghệ nhưng gia đình chỉ coi đó là lĩnh vực của nam giới có thể cần thêm tiếng nói từ nhà trường, chuyên gia và doanh nghiệp.

Đây là nơi các mạng lưới nữ trí thức, nữ kỹ sư, nữ doanh nhân có thể tham gia như người cố vấn, không chỉ như diễn giả truyền cảm hứng. Người trẻ cần thấy con đường nghề nghiệp có thật, với những người đi trước đủ gần để hỏi, học và hình dung tương lai của mình.

Những chính sách mở rộng cơ hội học tập trong ngành chiến lược cũng cần được đặt trong mạch này. Học bổng ngành chiến lược mở thêm đường cho nữ trí thức trẻ cho thấy hỗ trợ tài chính có thể giúp người học đi tiếp trong các lĩnh vực khó. Nhưng để học bổng trở thành nguồn nhân lực thật, cần thêm cố vấn nghề nghiệp, cơ hội thực tập và môi trường làm việc đón nhận phụ nữ trẻ sau đào tạo.

Học nghề phải linh hoạt hơn với đời sống

Một chương trình đào tạo tốt nhưng quá xa nơi ở, quá cứng về thời gian hoặc không có hỗ trợ chăm sóc trẻ nhỏ vẫn có thể loại một phần nữ thanh niên khỏi cơ hội tham gia. Đây là điểm mà nhiều chính sách học nghề thường đánh giá chưa đủ.

Cơ quan phát triển đào tạo nghề của Liên minh châu Âu Cedefop nhận định giáo dục nghề nghiệp có thể là đường quay lại bền vững cho nữ thanh niên NEET, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tính linh hoạt: học bán thời gian, hình thức học thích ứng, hỗ trợ chăm sóc trẻ, cố vấn nghề nghiệp và công nhận kỹ năng đã có từ trải nghiệm không chính quy.

Bài học này có thể tham khảo ở Việt Nam, nhất là với nhóm nữ thanh niên đã rời trường học một thời gian. Không phải ai cũng có thể quay lại một chương trình toàn thời gian. Có người cần khóa ngắn hạn để bổ sung kỹ năng số, có người cần học nghề gắn với doanh nghiệp địa phương, có người cần được công nhận kỹ năng đã tích lũy từ công việc gia đình, bán hàng, chăm sóc khách hàng hoặc sản xuất nhỏ.

Những chương trình phổ cập kỹ năng số cho phụ nữ ở cộng đồng cũng có thể trở thành một mắt xích nếu được nối với thị trường lao động. Kỹ năng số mở thêm cơ hội phát triển cho phụ nữ từ cộng đồng không chỉ giúp phụ nữ dùng dịch vụ công hay bán hàng trực tuyến; với nữ thanh niên, đó còn có thể là bước đầu để tiếp cận học trực tuyến, tìm việc, làm hồ sơ, nhận diện rủi ro và tham gia những công việc mới.

Việc làm thỏa đáng mới là đích đến

ILO lưu ý rằng trong các nền kinh tế đang phát triển, tỷ lệ thất nghiệp thấp có thể che khuất tình trạng việc làm phi chính thức hoặc thiếu ổn định. Nhiều người trẻ không có điều kiện chờ lâu để tìm việc phù hợp, nên phải nhận bất kỳ công việc nào có thu nhập trước mắt.

Điều này rất quan trọng với nữ thanh niên. Nếu chính sách chỉ cần giảm số người NEET bằng cách đưa họ vào bất kỳ việc làm nào, kết quả có thể là một lớp lao động trẻ làm việc không hợp đồng, không bảo hiểm, không có đường thăng tiến và dễ rời bỏ thị trường lao động khi gặp biến cố gia đình. Việc làm như vậy giải quyết được thống kê ngắn hạn nhưng không tạo năng lực dài hạn.

Mục tiêu đúng hơn là việc làm thỏa đáng: có thu nhập đủ sống, điều kiện làm việc an toàn, quyền lao động được bảo vệ, cơ hội học thêm và dịch chuyển nghề nghiệp. Khi nữ thanh niên bước vào thị trường lao động bằng một công việc có chất lượng, họ có nền tảng để tích lũy kỹ năng, tài sản, quan hệ nghề nghiệp và tiếng nói xã hội.

Ở phía gia đình, cần nhìn lại cách phân chia công việc chăm sóc. Một cô gái trẻ không thể toàn tâm học nghề hoặc đi làm nếu mặc định phải gánh phần lớn việc nhà, chăm em nhỏ hoặc người thân. Đây là phần nối trực tiếp với Lao động chăm sóc không lương và bất bình đẳng giới. Khi việc chăm sóc không được chia sẻ, đường vào việc làm của phụ nữ có thể bị thu hẹp từ rất sớm.

Chỉ báo NEET vì vậy không nên được đọc như một con số lạnh. Nó nhắc rằng có những người trẻ đang ở ngoài tầm với của trường học, trung tâm đào tạo và nhà tuyển dụng. Với nữ thanh niên, nhiệm vụ không phải là thương hại hay thúc ép họ phải đi làm ngay, mà là thiết kế một đường nối đủ rõ: biết mình có thể học gì, làm gì, được ai tư vấn, quyền lợi ra sao và nếu vấp ở bước đầu thì còn lối quay lại.

Một thị trường lao động công bằng không chờ người trẻ tự tìm đường trong im lặng. Nó tạo ra các điểm tựa trước khi họ rơi khỏi hệ thống.