Phân tích dữ liệu giúp các quyết định ngân sách hướng tới hiệu quả phân bổ nguồn lực và kết quả thực tế. Ảnh minh họa: Kindel Media/Pexels.

Một suất học nghề, một tuyến giao thông công cộng, một chương trình hỗ trợ khởi nghiệp hay một quỹ nghiên cứu đều được hình thành từ những quyết định phân bổ nguồn lực. Nhưng cùng một khoản chi, khả năng tiếp cận và hưởng lợi của các nhóm dân cư có thể không giống nhau. Vì thế, câu hỏi ngày càng được đặt ra trong quản trị tài chính công không dừng ở việc “chi bao nhiêu”, mà còn là “ai thực sự hưởng lợi và kết quả tạo ra là gì”.

Tháng 3/2026, Ngân hàng Thế giới (World Bank) công bố báo cáo Making Budgets Work for Women: Gender-Responsive Budgeting in 50 Economies, phân tích việc đưa yếu tố giới vào hệ thống ngân sách tại 50 nền kinh tế. Bộ dữ liệu nền của nghiên cứu được cập nhật đến ngày 31/12/2024, xem xét từ khuôn khổ pháp lý, sử dụng dữ liệu phân tách theo giới, đánh giá tác động giới đến cách bố trí nguồn lực.

Cách tiếp cận này thường được gọi là ngân sách đáp ứng giới hay ngân sách có trách nhiệm giới. Điểm cốt lõi không phải lập một “ngân sách dành riêng cho phụ nữ”, mà đưa góc nhìn giới vào quá trình lựa chọn ưu tiên, phân bổ, thực hiện và đánh giá chi tiêu công. Khi đó, bình đẳng giới có thể chuyển từ một mục tiêu chính sách thành những kết quả cụ thể có khả năng theo dõi.

Biết tiền được chi chưa đủ, cần biết ai hưởng lợi

Dữ liệu của World Bank cho thấy một chuyển biến đáng kể. Trong 50 nền kinh tế được khảo sát, 25 nền kinh tế đã có quy định pháp lý chính thức về ngân sách đáp ứng giới; thêm 16 nền kinh tế sử dụng chính sách, chiến lược hoặc hướng dẫn, tức 41/50 nền kinh tế đã có một dạng khuôn khổ để triển khai. Có tới 42/50 nền kinh tế bố trí những khoản ngân sách cụ thể hướng tới phụ nữ, trẻ em gái hoặc các mục tiêu bình đẳng giới.

Nhưng một khoảng cách khác xuất hiện khi nhìn vào cách đo kết quả. Chỉ 6/50 nền kinh tế được nghiên cứu có quy định pháp lý yêu cầu sử dụng dữ liệu phân tách theo giới trong lập ngân sách; World Bank cũng ghi nhận chỉ 13 nền kinh tế thực hiện đánh giá tác động giới đối với chi tiêu công ở giai đoạn trước, sau hoặc cả hai giai đoạn của chương trình.

Sự chênh lệch này gợi ra một vấn đề quan trọng: có tiền cho mục tiêu bình đẳng giới chưa đồng nghĩa đã biết nguồn lực tạo ra thay đổi như thế nào.

Một chương trình đào tạo nghề, chẳng hạn, có thể giải ngân đủ kế hoạch nhưng nếu dữ liệu không cho biết phụ nữ và nam giới tham gia ra sao, ai hoàn thành khóa học, ai tìm được việc làm và mức độ cải thiện thu nhập thế nào thì rất khó đánh giá cơ hội thực sự được mở rộng đến đâu. Tương tự, với một chương trình tài trợ nghiên cứu, số tiền đã cấp chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả nếu không biết những nhóm nhà khoa học nào tiếp cận được nguồn lực và kết quả sau tài trợ.

Đó cũng là lý do dữ liệu giới ngày càng có giá trị trong thiết kế chính sách. Câu chuyện dữ liệu chăm sóc trong quy hoạch đô thị cho thấy khi những nhu cầu vốn ít hiện diện trong dữ liệu được nhìn thấy, các nhà quy hoạch có thêm căn cứ để xác định vị trí dịch vụ và hạ tầng sát với đời sống hơn. Logic tương tự có thể được áp dụng cho ngân sách: dữ liệu tốt giúp nguồn lực đi đến nơi có khả năng tạo tác động rõ hơn.

Phân tích dữ liệu giúp theo dõi tác động của nguồn lực và cung cấp căn cứ cho việc điều chỉnh chính sách. Ảnh minh họa: Kampus Production/Pexels.

Đưa góc nhìn giới vào cả vòng đời của một khoản chi

Kinh nghiệm được World Bank phân tích tại Hàn Quốc cho thấy ngân sách đáp ứng giới có thể đi xa hơn việc gắn nhãn một số chương trình là “dành cho phụ nữ”. Yếu tố giới được đưa vào nhiều khâu của chu trình ngân sách, từ đánh giá trước khi lập dự toán, xây dựng báo cáo ngân sách giới, giám sát của Quốc hội đến theo dõi thực hiện và đánh giá sau khi chương trình kết thúc. Dữ liệu phân tách theo giới trở thành một phần của quá trình này.

Năm 2024, Quốc hội Hàn Quốc xem xét 138 dự án thuộc ngân sách đáp ứng giới với tổng giá trị 17,6 nghìn tỷ won. World Bank dẫn trường hợp các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp được điều chỉnh nhằm tăng sự tham gia của phụ nữ như một ví dụ về việc kết quả đánh giá có thể quay trở lại tác động tới thiết kế chương trình.

Giá trị đáng tham khảo ở đây không nằm ở quy mô tiền bạc hay việc sao chép một mô hình cụ thể. Điểm đáng quan tâm hơn là tạo được một vòng phản hồi: chính sách xác định mục tiêu, ngân sách gắn nguồn lực với mục tiêu, dữ liệu theo dõi người hưởng lợi, kết quả được đánh giá và thông tin đó tiếp tục ảnh hưởng tới quyết định phân bổ ở kỳ sau.

Hàn Quốc tạo vòng phản hồi trong ngân sách đáp ứng giới

World Bank đánh giá Hàn Quốc là một trường hợp có mức độ thể chế hóa cao khi đưa yếu tố giới vào nhiều khâu của chu trình ngân sách. Dữ liệu phân tách theo giới được sử dụng trong đánh giá tác động; báo cáo ngân sách giới đi cùng quá trình lập dự toán; Quốc hội giám sát các chương trình; các bộ theo dõi mục tiêu và kết quả sau thực hiện được đưa trở lại quá trình đánh giá. Năm 2024, cơ quan lập pháp Hàn Quốc xem xét 138 dự án thuộc ngân sách đáp ứng giới với tổng giá trị 17,6 nghìn tỷ won. World Bank cũng dẫn việc điều chỉnh các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp để tăng sự tham gia của phụ nữ. Giá trị của mô hình nằm ở vòng phản hồi giữa dữ liệu, nguồn lực và kết quả chứ không đơn thuần ở quy mô ngân sách.

Cách tiếp cận này cũng thay đổi cách nhìn về những khoản chi tưởng như “trung tính về giới”. Giáo dục, giao thông, hạ tầng số, khoa học - công nghệ hay dịch vụ công không nhất thiết phải mang nhãn “bình đẳng giới” mới có thể tạo thêm cơ hội cho phụ nữ. World Bank lưu ý rằng các khoản chi rộng hơn trong giáo dục, y tế và hạ tầng cũng có khả năng thúc đẩy bình đẳng nếu tác động của chúng được nhận diện và đo lường.

Với khoa học và đổi mới sáng tạo, cách tiếp cận ấy đặc biệt đáng suy nghĩ. Một chính sách tài trợ có thể đặt mục tiêu phát triển ngành công nghệ chiến lược, nhưng đồng thời hoàn toàn có thể theo dõi liệu nữ nghiên cứu viên có tiếp cận cơ hội tài trợ, đào tạo, phòng thí nghiệm, thương mại hóa kết quả hay vị trí lãnh đạo nhiệm vụ nghiên cứu hay không. Khi dữ liệu được đưa vào từ đầu, bình đẳng giới không phải một yêu cầu bổ sung ở cuối chương trình mà trở thành một chỉ số giúp đánh giá chất lượng của chính sách phát triển.

Việt Nam có thêm cơ sở để chuyển từ mục tiêu sang kết quả đo được

Việt Nam đang có nền tảng thuận lợi để tiến thêm một bước theo hướng này. Tại hội thảo do Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động thuộc Bộ Nội vụ phối hợp với UN Women tại Việt Nam tổ chức tháng 7/2026, báo cáo nghiên cứu cho biết đến năm 2025, 13/20 chỉ tiêu của Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 đã đạt hoặc vượt mục tiêu. Đây là kết quả cho thấy nhiều chính sách đã tạo chuyển biến tích cực trong những năm qua.

Từ rà soát pháp lý, khảo sát tại Quảng Ninh, Đà Nẵng, Cà Mau và tham chiếu kinh nghiệm 14 quốc gia, nhóm nghiên cứu đồng thời đề xuất một số bước tiếp theo, trong đó có tăng cường lồng ghép giới trong toàn bộ chu trình xây dựng và thực thi chính sách, thể chế hóa ngân sách có trách nhiệm giới, xây dựng hệ thống dữ liệu giới quốc gia và củng cố cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình.

Đây là điểm có thể tạo ra bước chuyển đáng kể. Thay vì chỉ hỏi một chương trình có bố trí kinh phí cho bình đẳng giới hay không, hệ thống quản lý có thể tiến tới những câu hỏi sâu hơn: khoản chi đang phục vụ nhóm nào, phụ nữ và nam giới tiếp cận ra sao, rào cản nào đã được tháo gỡ, kết quả có tương xứng với nguồn lực và kỳ ngân sách sau cần điều chỉnh điều gì.

Năm 2025, việc lồng ghép nội dung bình đẳng giới đã được phản ánh trong quá trình thực hiện các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Báo cáo được thẩm tra tại Quốc hội đầu năm 2026 cũng ghi nhận Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2025 về nhiệm vụ, giải pháp thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2025 đã tích hợp nội dung bình đẳng giới trong các nhóm giải pháp chủ yếu.

Phụ nữ tham gia thảo luận, phân tích thông tin và ra quyết định là một phần quan trọng trong quá trình xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng. Ảnh minh họa: Helena Lopes/Pexels.

Ở một giai đoạn trước, khoảng cách giữa chính sách và thực thi thường được nhìn qua việc thiếu nguồn lực, thiếu dữ liệu hoặc khó xác định trách nhiệm. Ngân sách đáp ứng giới đưa những câu hỏi ấy về cùng một quy trình: mục tiêu nào cần đạt, nguồn lực nào được dành cho mục tiêu, ai chịu trách nhiệm, dữ liệu nào dùng để theo dõi và kết quả nào sẽ quyết định việc tiếp tục hay điều chỉnh chính sách.

Đây cũng là không gian để đội ngũ nữ trí thức tham gia sâu hơn vào quá trình kiến tạo chính sách. Các chuyên gia nữ trong kinh tế, tài chính công, thống kê, quy hoạch, xã hội học, khoa học dữ liệu hay quản trị công có thể đóng góp từ thiết kế chỉ số, phân tích dữ liệu, đánh giá tác động đến phản biện cách phân bổ nguồn lực. Phụ nữ khi ấy không chỉ xuất hiện trong ngân sách với tư cách một nhóm thụ hưởng, mà còn là những người tham gia thiết kế những quyết định làm cho ngân sách sát thực tế và hiệu quả hơn.

Ngân sách đáp ứng giới vì thế không đặt mục tiêu tạo một “làn riêng” cho phụ nữ. Giá trị lớn hơn nằm ở việc giúp hệ thống tài chính công nhìn rõ hơn những khác biệt trong khả năng tiếp cận cơ hội và sử dụng nguồn lực dựa trên bằng chứng. Một khoản chi thực sự mở rộng cơ hội khi có thể trả lời được ba câu hỏi: nguồn lực đã đến với ai, đã tháo gỡ điều gì và tạo ra thay đổi nào.

Nguồn box: World Bank, Making Budgets Work for Women: Gender-Responsive Budgeting in 50 Economies, 22/3/2026.Link gốc: https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/cc21858e-e2d3-4e87-92ea-53c2bbbd33b1