Trong lịch sử Tam Quốc, Tào Tháo nổi tiếng là người biết trọng dụng nhân tài, nhưng mối quan hệ giữa ông và một mưu sĩ thân cận lại kết thúc trong bi kịch. Đáng nói, người này không chỉ góp công lớn giúp Tào Tháo xây dựng cơ nghiệp mà còn từng tiến cử nhân vật sau này trở thành mối đe dọa đối với chính quyền họ Tào. Nếu vị mưu sĩ ấy không qua đời quá sớm, liệu kết cục của Tào Ngụy có thể thay đổi?

Mưu sĩ được Tào Tháo ví như Trương Lương

Người được nhắc đến là Tuân Úc, tự Văn Nhược, sinh năm 163 tại Dĩnh Xuyên, một trong những mưu sĩ quan trọng nhất dưới trướng Tào Tháo. Theo Tam Quốc chí của Trần Thọ, Tuân Úc ban đầu theo Viên Thiệu nhưng sớm nhận thấy người này khó thành đại nghiệp nên chuyển sang phụng sự Tào Tháo. Khi có được Tuân Úc, Tào Tháo vui mừng ví ông như Trương Lương, vị quân sư nổi tiếng từng giúp Lưu Bang lập nên nhà Hán.

Tuân Úc không phải võ tướng trực tiếp xông pha chiến trường, nhưng nhiều lần thể hiện khả năng nhìn xa trông rộng. Khi Lữ Bố bất ngờ đánh chiếm Duyện Châu, ông góp công bảo vệ những thành trì quan trọng, giúp Tào Tháo giữ được căn cứ để phục hồi lực lượng. Tuân Úc cũng là người ủng hộ chủ trương đón Hán Hiến Đế, tạo ra lợi thế chính trị lớn cho Tào Tháo trong cuộc tranh giành thiên hạ.

Đặc biệt, trong cuộc đối đầu với Viên Thiệu, khi Tào Tháo gặp khó khăn và từng nghĩ đến chuyện rút quân, Tuân Úc đã phân tích tình thế, khuyên chủ công tiếp tục kiên trì. Chiến thắng Quan Độ năm 200 sau đó trở thành bước ngoặt quan trọng giúp Tào Tháo từng bước làm chủ miền Bắc Trung Quốc.

Theo bài viết trên Nhân Dân nhật báo Trung Quốc (People's Daily), một đóng góp đặc biệt khác của Tuân Úc là khả năng phát hiện và tiến cử nhân tài. Những cái tên như Tuân Du, Chung Do, Trần Quần, Quách Gia và Tư Mã Ý đều được nhắc đến trong danh sách những người từng được ông tiến cử. Nhiều nhân vật sau đó giữ vai trò quan trọng trong bộ máy chính trị và quân sự của Tào Tháo.

Tuy nhiên, chính mối quan hệ tưởng như bền chặt ấy lại rạn nứt khi tham vọng chính trị của Tào Tháo ngày càng lớn.

Một quyết định khiến Tào Tháo mất đi cánh tay đắc lực

Năm 212, Đổng Chiêu cùng một số quan lại đề xuất Tào Tháo nhận tước Ngụy công và được ban cửu tích, những đặc ân mang ý nghĩa chính trị đặc biệt trong chế độ quân chủ Trung Quốc cổ đại. Đây được xem là bước tiến quan trọng trên con đường xây dựng quyền lực riêng của họ Tào.

Tuy nhiên, Tuân Úc phản đối. Ông cho rằng Tào Tháo vốn khởi binh với danh nghĩa phò tá nhà Hán, vì vậy không nên nhận những đặc ân có thể khiến người đời nghi ngờ lòng trung thành với triều đình. Theo Tam Quốc chí, thái độ ấy khiến Tào Tháo không hài lòng.

Không lâu sau, Tào Tháo điều Tuân Úc tham gia công việc quân sự trong chiến dịch phía Nam. Khi quân đến khu vực Nhu Tu, Tuân Úc mắc bệnh và ở lại Thọ Xuân. Ông qua đời trong năm 212, hưởng thọ 50 tuổi theo cách tính tuổi truyền thống.

Điều gây tranh cãi là nguyên nhân dẫn đến cái chết của vị mưu sĩ này. Tam Quốc chí ghi Tuân Úc qua đời trong tâm trạng ưu phiền, nhưng phần chú giải dẫn Ngụy thị xuân thu lại kể một tình tiết khác: Tào Tháo cho người mang thức ăn đến, khi mở ra, Tuân Úc phát hiện chiếc hộp hoàn toàn trống rỗng. Sau đó, ông uống thuốc độc tự vẫn.

Trong Tư trị thông giám, sử gia Tư Mã Quang nghiêng về cách giải thích cho rằng Tào Tháo đã gián tiếp ép Tuân Úc vào đường chết. Dù vậy, do các ghi chép cổ không hoàn toàn thống nhất, đây vẫn là vấn đề cần phân biệt giữa sự kiện được xác nhận và cách lý giải của từng nguồn sử liệu.

Đáng chú ý, chỉ một năm sau, tức năm 213, Tào Tháo chính thức được phong Ngụy công. Sự phản đối của Tuân Úc không còn là trở ngại trên con đường gia tăng địa vị của ông.

Nếu Tuân Úc còn sống, nhà Tào Ngụy có tránh được kết cục mất quyền?

Điều khiến câu chuyện về Tuân Úc đáng suy ngẫm là trong số những nhân tài ông từng tiến cử có Tư Mã Ý. Nhân vật này ban đầu phục vụ dưới quyền Tào Tháo, sau đó trải qua nhiều đời quân chủ họ Tào và từng bước nắm giữ quyền lực lớn trong triều đình.

Theo The Cambridge History of China, năm 249, Tư Mã Ý tiến hành cuộc chính biến Cao Bình Lăng, loại bỏ phe Tào Sảng và nắm quyền kiểm soát triều đình Tào Ngụy. Sau khi Tư Mã Ý qua đời, quyền lực tiếp tục được truyền cho hai người con là Tư Mã Sư và Tư Mã Chiêu. Đến năm 265, Tư Mã Viêm buộc hoàng đế Tào Hoán nhường ngôi, chấm dứt nhà Tào Ngụy và thiết lập triều Tây Tấn.

Từ đây xuất hiện một giả thuyết lịch sử: Nếu Tuân Úc không qua đời năm 212 mà tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong bộ máy quyền lực, liệu những lựa chọn nhân sự và cách tổ chức triều đình của họ Tào có đi theo hướng khác?

Giả thuyết này có cơ sở để thảo luận bởi Tuân Úc không chỉ là quân sư mà còn có ảnh hưởng đáng kể đến hệ thống quan lại. Ông hiểu rõ nhiều nhân vật được đưa vào triều đình, đồng thời có khả năng cân bằng quan hệ giữa các nhóm quyền lực. Nếu tiếp tục được trọng dụng, Tuân Úc có thể đóng góp thêm vào việc xây dựng bộ máy chính trị cho chính quyền họ Tào.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng Tuân Úc sinh năm 163, tức nếu còn sống đến cuộc chính biến năm 249, ông đã khoảng 86 tuổi. Không có căn cứ để khẳng định ông đủ sức trực tiếp ngăn chặn Tư Mã Ý, càng không thể kết luận một mình Tuân Úc có thể thay đổi toàn bộ vận mệnh Tào Ngụy.

Hơn nữa, chính Tuân Úc từng tiến cử Tư Mã Ý. Điều này cho thấy câu chuyện phức tạp hơn cách nhìn nhận rằng chỉ cần giữ lại một mưu sĩ thì họ Tư Mã sẽ không thể trỗi dậy. Biến cố năm 249 còn liên quan đến vấn đề kế vị, sự tranh giành quyền lực giữa các phe phái và những quyết định của nhiều đời quân chủ sau Tào Tháo.

Dẫu vậy, sự ra đi của Tuân Úc vẫn đánh dấu việc Tào Tháo đánh mất một nhân vật có ảnh hưởng lớn cả về chiến lược lẫn nhân sự. Một người từng góp sức xây dựng nền móng quyền lực họ Tào cuối cùng lại không thể tiếp tục đồng hành cùng chính cơ nghiệp ấy.

Câu chuyện vì thế để lại một nghịch lý đáng suy ngẫm trong lịch sử Tam Quốc: Tuân Úc từng góp phần xây dựng lực lượng cho Tào Tháo, nhưng trong số những nhân tài được ông tiến cử lại có Tư Mã Ý, người về sau đặt nền móng cho việc họ Tư Mã thay thế nhà Tào Ngụy. Nếu Tào Tháo không đánh mất vị mưu sĩ này, lịch sử có thể đã có thêm những ngã rẽ khác, dù kết cục thực sự vẫn là điều không ai có thể khẳng định.

Theo Tam Quốc chí, Tư trị thông giám, People's Daily, The Cambridge History of China