Sinh viên của Đại học Bách khoa Hà Nội trong phòng thí nghiệm

Tìm đầu ra cho "tinh hoa"

Những năm gần đây, con số cần hàng ngàn nhân lực ngành bán dẫn đã khiến nhiều phụ huynh quan tâm, thí sinh lao đơn đăng ký vào các ngành bán dẫn. Để đón trước nhu cầu này, nhiều cơ sở đại học cũng mở đào tạo các ngành liên quan tới bán dẫn. Bán dẫn trở thành một ngành “thời thượng”.

Nhưng khi đề cập đến câu chuyện “đào tạo người giỏi” PGS.TS Nguyễn Phong Điền, Phó giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội lại cho rằng:

“Mặc dù mục tiêu của Chính phủ đặt ra là đào tạo 50.000 người có trình độ đại học trở lên phục vụ cho ngành vi mạch bán dẫn nhưng phải tính toán sát với nhu cầu thực tế ở từng phân khúc. Riêng đội ngũ “tinh hoa” lại không thể đào tạo ồ ạt và chắc chắn phải lo “đầu ra” cho số nhân lực này làm đúng việc, đúng năng lực để tiếp tục phát triển”.

Cùng quan điểm, PGS.TS. Nguyễn Văn Quy, Trưởng khoa Vật liệu điện tử và Linh kiện (Đại học Bách Khoa Hà Nội) cũng cho biết Ở Hàn, Nhật, Đài Loan, trong mỗi doanh nghiệp lớn, có đến cả ngàn tiến sĩ được tuyển để nghiên cứu chuyên sâu, đưa ra các giải pháp tối ưu cho sản phẩm của ngành bán dẫn. Để Việt Nam không chỉ là nơi cung cấp nhân lực giá rẻ, ta cần có những người gia nhập vào đội ngũ những tiến sĩ ở các trung tâm nghiên cứu của các doanh nghiệp lớn trên thế giới.

PGS.TS Nguyễn Văn Quy chia sẻ:  Chúng tôi hướng đến việc đào tạo chất lượng cao với một mơ ước một ngày nào đó góp phần để Việt Nam có người thực sự giỏi ở tất cả các công đoạn của ngành công nghiệp bán dẫn. Họ có thể ra đi học hỏi, rồi trở về”- PGS.TS. Nguyễn Văn Quy, Trưởng khoa Vật liệu điện tử và Linh kiện (Đại học Bách Khoa Hà Nội) chia sẻ vấn đề ở tầm chiến lược mà các cơ sở đào tạo lớn nên nghĩ đến, thay vì chỉ đào tạo để lấp đầy về số lượng.

Theo  PGS.TS Nguyễn Phong Điền trong vấn đề đào tạo nhân lực cần 6 trụ cột là tuyển sinh, điều kiện giảng viên, điều kiện cơ sở vật chất, phương pháp đào tạo hiện đại, gắn nghiên cứu với đào tạo, hợp tác quốc tế và doanh nghiệp. Nhưng để đào tạo đội “tinh hoa” cụ thể là tinh hoa cho ngành vi mạch bán dẫn, còn phải tính toán đến trụ cột thứ 7 là việc làm, lo đầu ra cho sinh viên tốt nghiệp.  

Ông Điền cho biết Đại học Bách khoa Hà Nội đặt mục tiêu đào tạo kỹ sư chuyên sâu trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, để đạt trình độ kỹ sư bậc 7.  Hiện tại, chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu đã triển khai hai khóa ở ngành thiết kế vi mạch. Nguồn tuyển là cử nhân của Bách khoa từ các ngành liên quan, đào tạo thêm 1,5 năm, trong đó có nửa năm sẽ làm việc và thực hiện đồ án tốt nghiệp tại các doanh nghiệp nước ngoài là đối tác của Bách Khoa, sau đó có thể tiếp tục học lên trình độ tiến sĩ. Với chương trình tuyển chọn và yêu cầu cao kiểu đào tạo “tinh hoa”, hai khóa kỹ sư chuyên sâu đầu tiên của Đại học Bách Khoa Hà Nội về thiết kế vi mạch chỉ có khoảng 50 sinh viên.

“Chúng tôi đã phải ra nước ngoài, tìm đối tác từ các doanh nghiệp để lo cho “trụ cột thứ 7”. Theo đó, chúng tôi sẽ kết nối, giới thiệu để các em sang vừa làm việc, vừa có thể học trình độ cao hơn. Chúng tôi không lo chuyện “chảy máu chất xám”, vì trong bối cảnh hiện nay nếu không tìm đầu ra ở nước ngoài cho những sinh viên được đào tạo kỹ sư chuyên sâu thì mới là lãng phí. Các em có thể trở về hoặc có thể làm việc ở nhiều nơi trên thế giới và sẽ là những người kết nối, hỗ trợ các thế hệ kế tiếp, tạo nên một cộng đồng những người Việt giỏi trong lĩnh vực này. Khi đó mới có thể mơ đuổi kịp thế giới”, ông Điền bày tỏ quan điểm.

Ở trường Vật liệu của Đại học Bách khoa Hà Nội thì hiện đang mở tới khóa thứ ba đào tạo hệ cử nhân ngành Vật liệu điện tử và công nghệ nano với khoảng 120 sinh viên/khóa. Những sinh viên tốt nghiệp đạt yêu cầu cũng có thể học tiếp chương trình kỹ sư chuyên sâu hoặc được kết nối để làm việc, học tiếp ở nước ngoài.

PGS.TS Nguyễn Văn Quy cho biết thành công của các sản phẩm bán dẫn, lệ thuộc rất lớn vào công nghệ vật liệu, vật liệu nano. Nhưng ở Việt Nam, lĩnh vực đào tạo này gặp khó khăn vì phải đầu tư rất lớn về thiết bị máy móc, phòng sạch. Một máy quang khắc có giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đô, nhiều thiết bị khác cũng tính bằng tiền tỷ đồng. Đầu tư cho một phòng sạch để thực hành, thí nghiệm chế tạo thì cực kỳ tốn kém. Không chỉ thiết bị máy móc đắt đỏ mà hóa chất cũng đắt, nhiều thời điểm khan hiếm. Nếu phải đổi hóa chất thì đồng nghĩa với phải đầu tư máy móc khác để tương thích. Rồi người điều khiến, sử dụng, bảo trì cũng phải giỏi và không dễ tuyển. Trong khi để đào tạo sinh viên giỏi, không chỉ nhà trường cần tiềm lực (thiết bị, giảng viên) mà còn cần có môi trường doanh nghiệp để sinh viên được nhúng vào, tham gia nghiên cứu, học  qua dự án thực tế.

Theo ông Quy, hiện các doanh nghiệp nước ngoài vào Việt Nam mới chỉ mang sang các phần dễ làm hơn, vì họ cần nhân công giá rẻ hơn là đội ngũ tinh hoa. Phải chờ tới khi ta có nhân lực chất lượng cao để thu hút họ mang sang cả những phần khó hơn, tất cả các khâu của dây chuyền sản xuất thì mới hy vọng ngành công nghiệp bán dẫn ở Việt Nam phát triển. Nên hiện thời, muốn đào tạo chất lượng cao, thì phải “vượt khó”, giải pháp hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài để đưa sinh viên đến thực tập, mời chuyên gia nước ngoài tham gia giảng dạy, hướng dẫn các dự án của sinh viên thực hiện là hướng “đi tắt đón đầu”. Ta phải dịch chuyển trước rồi mới mong một ngày nào đó, doanh nghiệp nước ngoài dịch chuyển tới Việt Nam.

Đào tạo trong phòng lab

PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan là Giám đốc chương trình đào tạo Hệ thống nhúng thông minh và IoT tại Khoa Điện tử, Trường Điện - Điện tử, với hướng dẫn sinh viên tại phòng lab chủ yếu ở lĩnh vực thiết kế vi mạch tích hợp tương tự (IC tương tự) cho khối thu công suất thấp cho các ứng dụng IoT và y sinh, thiết kế vi mạch tích hợp tương tự (IC tương tự) cho mạch công suất hiệu suất cao.

PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan hướng dẫn sinh viên tại phòng lab

PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan cho biết:  Hiện có chưa đến 50% số sinh viên của khoa được nhận vào các lab học tập và có chưa đến một nửa số đó được chuyển tiếp học kỹ sư chuyên sâu. Nên để lựa chọn trong số sinh viên đều có bảng điểm học tập đẹp, yếu tố tôi ưu tiên hơn cả là sự đam mê. Các em phải thể hiện được việc đã tìm hiểu về lĩnh vực mình chọn, lý do vì sao muốn theo đuổi gắn bó. Vì với đào tạo “tinh hoa”, đam mê là yếu tố rất quan trọng để các em có thành công hay không.

Theo bà Loan, khác với những sinh viên học tập tại lab, sinh viên học kỹ sư chuyên sâu có chương trình đào tạo riêng, nhưng cách thức cũng vẫn là qua dự án thực tế. Cụ thể là các em sẽ phải làm lại những cái doanh nghiệp đã làm hoặc tham gia các dự án doanh nghiệp đang triển khai. Những sinh viên mới vào lab sẽ có sinh viên thế hệ trên, các cựu sinh viên của Bách Khoa hướng dẫn. Các em mới hỗ trợ, giúp việc các “tiền bối” để sau này trưởng thành lại trở thành các trưởng nhóm. Tương tự sinh viên của lab cũng được làm việc, được hướng dẫn bởi các cựu sinh viên, các chuyên gia từ doanh nghiệp.

“Các em học kỹ sư chuyên sâu có một năm học tập, làm việc ở lab, sau đó sẽ được gửi đến các doanh nghiệp nửa năm để làm việc và hoàn thiện đồ án tốt nghiệp.  Dĩ nhiên trước đó các em đã vào lab và tích lũy một số tín chỉ nhất định trước khi tuyển vào lớp kỹ sư chuyên sâu, được học trực tiếp với nhiều chuyên gia trong những dự án thực tế “không thể không giỏi”. Những sinh viên này có thể chỉ về trường một ngày bảo vệ đồ án, hoặc bảo vệ online, sau đó tiếp tục ở nước ngoài. Chúng tôi cần các em bám trụ ở các doanh nghiệp nước ngoài để tiếp tục hỗ trợ các thế hệ sau của trường, như các em từng được các “tiền bối” hỗ trợ trước đó. Chúng tôi đang duy trì “vòng lặp” như thế cho mục tiêu đào tạo tinh hoa”.

PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan cho biết mỗi lab của trường là một nhánh chuyên sâu. “Sinh viên rất giỏi cũng chỉ theo một nhánh và biết thêm về các nhánh khác chứ không thể “lấn sân” học cùng lúc nhiều thứ. Vì trên thực tế lĩnh vực thiết kế vi mạch rất rộng, muốn thực sự giỏi thì phải sâu ở một mảng nào đó thôi.

“Trong số những sinh viên từ đây ra đi các nước, tôi chỉ mong 10% trở về, làm được gì đó tại Việt Nam là mừng lắm rồi. Nhưng không về không phải tệ, vì đó sẽ là những cánh nay nối dài cho cơ sở đào tạo. Rồi cứ thế, nước lên thuyền sẽ lên”, bà Loan chia sẻ.

Một số sinh viên của Đại học Bách khoa có ý chí cao trong việc trở thành kỹ sư chuyên sâu cho biết đã cố gắng có kết quả học tập tốt từ giai đoạn cử nhân để được các thầy cô ở phòng lab nhận vào học và nghiên cứu. Tại đây các em được kết nối tiếp cận với các chuyên gia, tham gia các dự án, trong đó có nhiều dự án giải quyết các vấn đề thực tiễn là yêu cầu của doanh nghiệp đặt ra. Sau giai đoạn “thực tập tự nguyện” này nhiều sinh viên mới thi được vào lớp đào tạo chuyên sâu. Các em gắn bó với lab nhiều hơn ở các giảng đường truyền thống. Các phòng lab của Đại học Bách khoa Hà Nội thường xuyên có khoảng 20-30 sinh viên làm việc, tất cả đều là học với dự án thực tế. Đây là một cách đào tạo gần với mô hình đào tạo của các đại học nước ngoài.

Bài học đầu tiên: Đừng nhắm mắt lao vào “ngành hot”

Không phải cứ lao vào “ngành hot” là có cơ hội việc làm cao và thành công. Mà trước hết phải hình dung được về lĩnh vực rất rộng của vi mạch bán dẫn, nhu cầu nhân lực ở những phân khúc khác nhau như thế nào. Và hơn hết là cần có đam mê, quyết tâm thì mới đạt các yêu cầu cần thiết để làm việc trong lĩnh vực này, nhất là làm việc trong doanh nghiệp nước ngoài- Ông Nguyễn Phong Điền chia sẻ.

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục đón nhận các dự án có vốn đầu tư lớn từ những tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Intel, Samsung, Amkor, Hana Micron... Hiện có khoảng 50 doanh nghiệp quốc tế tham gia thị trường, tiêu biểu như Intel, Amkor, Hana Micron (đóng gói, kiểm thử), Marvell, Synopsys, Cadence (thiết kế chip)... Trong nước có các doanh nghiệp trong nước như Viettel, FPT, VNChip cũng đã tham gia.

 Năm 2024, Chính phủ phê duyệt Chương trình “Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030”, đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên cho lĩnh vực bán dẫn. Trong đó, có khoảng 15.000 người sẽ phục vụ cho thiết kế vi mạch, 35.000 sẽ đảm trách các lĩnh vực sản xuất, đóng gói và kiểm thử sản phẩm. Ngoài ra, sẽ có thêm 5.000 chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ và nâng tầm lĩnh vực bán dẫn, các trường đại học, viện nghiên cứu vào cuộc với việc nghiên cứu, đào tạo để đón trước cơ hội gây dựng ngành công nghiệp bán dẫn ở Việt Nam.

Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện có khoảng trên 35 cơ sở giáo dục đại học tham gia đào tạo lĩnh vực bán dẫn. Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển hai chuyên ngành trực tiếp và bảy ngành gần liên quan tới công nghệ vi mạch bán dẫn. Trường ĐH Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng mở các ngành về bán dẫn như công nghệ kỹ thuật điện tử-viễn thông định hướng thiết kế vi mạch, công nghệ vật liệu (chương trình Công nghệ vật liệu và Vi điện tử), khoa học dữ liệu (chương trình Khoa học và Kỹ thuật dữ liệu). Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) hợp tác với Đại học Yang Ming Chiao

Đại học Đà Nẵng tuyển sinh ngành thiết kế vi mạch từ năm 2024 tại các đơn vị như Trường đại học Bách khoa, Trường đại học Sư phạm Kỹ thuật, Trường đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông Việt-Hàn. Ba trường thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (Trường đại học Bách khoa, Trường đại học Công nghệ thông tin và Trường đại học Khoa học tự nhiên) cũng chính thức mở nhóm ngành công nghệ vi mạch bán dẫn.  Tung (Đài Loan, Trung Quốc) mở ngành cử nhân công nghệ bán dẫn.

Việc đón trước nhu cầu nhân lực là cần thiết, nhưng theo các chuyên gia sẽ không thể đào tạo ồ ạt để đạt mục tiêu số lượng mà không tính toán kỹ lưỡng nhu cầu nhân lực ở từng phân khúc, công đoạn của công nghiệp bán dẫn. Nếu không có sự tính toán, thì rất có thể sẽ tạo nên một sự bùng nổ thứ hai giống công nghệ thông tin cách đây 10-15 năm, hệ lụy là nhiều sinh viên tốt nghiệp ngành “hot” này không có việc làm vì chưa đủ giỏi, đủ chuyên sâu để đáp ứng các vị trí công việc cần “đúng người đúng việc”, nhưng cũng không thể cạnh tranh để có các vị trí công việc ở trình độ thấp hơn.